Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 95

Devanagari script

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजो त्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः

Transliteration

sūta uvāca | etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijo ttamāḥ | hāṭakeśvaraje kṣetre yasmācchete janārdanaḥ

Translation

سوت نے کہا: اے بہترین دِوِجوں! جو کچھ تم نے پوچھا تھا وہ سب میں نے بیان کر دیا—ہاتکیشور کے مقدس کھیتر کے بارے میں، کیونکہ وہیں جناردن مقدس آرام میں لیٹتے ہیں۔

Word by Word

• सूतः: Sūta (the narrator)
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• वः: of you / for you
• वः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive) बहुवचन (enclitic form)

• सर्वम्: all, entire
• सर्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifying एतत्)

• आख्यातम्: told, explained
• आख्यातम्: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘has been told’

• यत्: which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• पृष्टः: asked
• पृष्टः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-छ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘asked’ (agreeing with अहम् implied)

• अस्मि: I am
• अस्मि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानाम् उत्तमाः)

• हाटकेश्वरजे: in/at (the place) of Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘born in/pertaining to Hāṭakeśvara’ (qualifying क्षेत्रे)

• क्षेत्रे: in the sacred field/place
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• यस्मात्: from which / wherefrom
• यस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; relative

• शेते: lies, sleeps
• शेते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शी (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• जनार्दनः: Janārdana (Viṣṇu)
• जनार्दनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जनार्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvijottamāḥ (assembled brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: Sūta sits in a forest hermitage assembly, addressing attentive brāhmaṇas; behind him a mental map of Hāṭakeśvara-kṣetra where Janārdana reclines.

Characters & Entities

• Sūta
• Janārdana
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrtha-māhātmya is preserved through sacred narration; knowing the deity’s presence in a place deepens reverence and observance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, where Janārdana is said to lie (chete) in holy repose.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is stated here; it identifies the tīrtha and anchors the śayana-related observances to that site.