Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 26

Devanagari script

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः

Transliteration

hato nakhāṃbhasā vā tvaṃ ghṛṣṭaḥ śūrpānilena ca | ajāmārjanikotthaiścarajobhirvā samāśritaḥ

Translation

یا تم پر ‘ناخ-آب’ (ناخنوں کا پانی) لگا ہے، یا چھاج کے پنکھے کی ہوا نے تمہیں رگڑ دیا ہے؟ یا جھاڑو اور صفائی سے اڑنے والی گرد نے تمہیں ڈھانپ لیا ہے؟

Word by Word

• हतः: struck, killed (afflicted)
• हतः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: हन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

• नखाम्भसा: with nail-water (water from nails)
• नखाम्भसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नख + अम्भस् (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; नखानाम् अम्भसा/नखाम्भसा), नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक-निपातः

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• घृष्टः: rubbed, abraded
• घृष्टः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: घृष् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

• शूर्पानिलेन: by the wind from a winnowing-fan
• शूर्पानिलेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शूर्प + अनिल (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; शूर्पस्य अनिलः), पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• अजामार्जनिकोत्थैः: arising from a goat-hair broom
• अजामार्जनिकोत्थैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अजा + मार्जनिक + उत्थ (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; अजामार्जनिकात् उत्थाः), पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (रजोभिः)

• चरजोभिः: with dust (and dust)
• चरजोभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: च + रजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; 'च' उपपदसमुच्चयः

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक-निपातः

• समाश्रितः: covered/affected; having resorted to
• समाश्रितः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: सम्-आ-श्रि (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

Speaker

Diti (addressing Śakra/Indra)

Skanda Dialogue

Listener: Sages (frame implied)

Visual Art Cues

Scene: Diti lists mundane causes of defilement—water from nails, gusts from a winnowing fan, sweeping dust—while Indra remains visibly afflicted, implying a deeper stain.

Characters & Entities

• Diti
• Śakra
• Indra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic speech often uses purity/impurity imagery to signal inner decline; the verse probes whether defilement—literal or moral—has eclipsed divine splendor.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting is the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya (Adhyāya 22); this śloka itself does not name the tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse uses ritual-purity metaphors rather than giving a rite.