Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

ब्राह्मण्यार्थं महारौद्रं सुमहद्दुष्करं तपः । ब्राह्मण्यं तेन नैवाप्तं वैलक्ष्यं परमं गतः

Transliteration

brāhmaṇyārthaṃ mahāraudraṃ sumahadduṣkaraṃ tapaḥ | brāhmaṇyaṃ tena naivāptaṃ vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ

Translation

برہمنیت کے لیے اس نے نہایت سخت، بہت عظیم اور دشوار تپسیا کی۔ مگر اس تپسیا سے بھی برہمنیت حاصل نہ ہوئی، اور وہ انتہائی مایوسی میں ڈوب گیا۔

Word by Word

• ब्राह्मण्यार्थम्: for the sake of brāhmaṇahood
• ब्राह्मण्यार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य + अर्थ (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन — प्रयोजनार्थे 'for the sake of brāhmaṇahood'

• महारौद्रम्: very fierce
• महारौद्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महान् + रौद्र (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन — विशेषणम् (तपः)

• सुमहत्: very great
• सुमहत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन — विशेषणम् (तपः)

• दुष्करम्: difficult to do
• दुष्करम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन — विशेषणम् (तपः)

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• ब्राह्मण्यम्: brāhmaṇahood
• ब्राह्मण्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन — 'brāhmaṇahood'

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन — 'by him/thereby'

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध) — 'not'

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारण) — 'indeed/just'

• आप्तम्: attained
• आप्तम्: Karma (Object described/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आप् (धातु) → आप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — 'attained' (ब्राह्मण्यम्)

• वैलक्ष्यम्: discomfiture
• वैलक्ष्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैलक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन — 'embarrassment/discomfiture'

• परमम्: supreme/utter
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन — विशेषणम् (वैलक्ष्यम्)

• गतः: went to/attained
• गतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) परस्मैपदी-प्रयोग, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — 'having gone/attained' (कर्म: वैलक्ष्यम्)

Speaker

Narrator (contextual)

Visual Art Cues

Scene: An emaciated ascetic amid blazing austerity—sun overhead, matted hair, ash-smeared body—yet his face shows disappointment and humility, the fire of tapas dimming into introspection.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• brāhmaṇya
• tapas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even intense effort may not yield immediate fruit; perseverance and right refuge are emphasized in Purāṇic dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it sets up the turn toward Kailāsa and devotion to Maheśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas is mentioned generally; no detailed ritual sequence is stated.