Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

Devanagari script

तेन तत्र कृतं कुण्डं स्वहस्तेन महात्मना । शस्त्रं विनापि भूपृष्ठं प्रविदार्य समंततः

Transliteration

tena tatra kṛtaṃ kuṇḍaṃ svahastena mahātmanā | śastraṃ vināpi bhūpṛṣṭhaṃ pravidārya samaṃtataḥ

Translation

وہاں اُس مہاتما نے اپنے ہی ہاتھ سے ایک مقدّس کنڈ بنایا؛ بغیر کسی ہتھیار کے بھی زمین کی سطح کو چاروں طرف سے چیر ڈالا۔

Word by Word

• तेन: by him; with that
• तेन: Karana (Instrument/Agentive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd), एकवचन; करण/कर्तृ-निर्देशः

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Deictic)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक/adverb of place)

• कृतम्: made
• कृतम्: Karma (Object predicate)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (‘made’)

• कुण्डम्: a pond; basin
• कुण्डम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्म

• स्वहस्तेन: with (his) own hand
• स्वहस्तेन: Karana (Instrument)
• Type: Noun
• Root: स्व-हस्त (प्रातिपदिक; स्व + हस्त)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करणम्

• महात्मना: by the great-souled one
• महात्मना: Karana (Agentive instrument)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक; महा + आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; कर्तृ-विशेषण/करण-सम्बन्धः

• शस्त्रम्: a weapon
• शस्त्रम्: Karma (Object with vinā)
• Type: Noun
• Root: शस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘विना’ इत्यस्य सह (object of vinā)

• विना: without
• विना: Sambandha (Exclusion)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपसर्गसदृश-निपातः; ‘without’)

• अपि: even; also
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle; emphasis/concession)

• भूपृष्ठम्: the earth’s surface
• भूपृष्ठम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: भू-पृष्ठ (प्रातिपदिक; भू + पृष्ठ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• प्रविदार्य: having split open
• प्रविदार्य: Kriya-visheshana (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र-विदॄ (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिक-क्रिया (‘having split’)

• समन्ततः: on all sides; all around
• समन्ततः: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (परितोऽर्थे; adverb ‘on all sides’)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A great-souled figure stands on bare earth and, without weapons, rends the ground open on all sides, forming a circular sacred pond; the earth splits like petals around a central hollow.

Characters & Entities

• Sūta
• Viśvāmitra (implied)
• Kuṇḍa (sacred pond)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A perfected sage’s tapas can sanctify the land itself, establishing tīrthas that uplift future generations.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A kuṇḍa (sacred pond) created at the tīrtha by the great sage (contextually Viśvāmitra).

What ritualistic prescription is mentioned?

Not directly; the verse explains the tīrtha’s origin (utpatti), which supports later bathing/ritual merit.