Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ऋषय ऊचुः । श्रुतं तीर्थत्रयं पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रेऽत्र यत्त्वया प्रोक्तमस्माकं सूतनंदन

Transliteration

ṛṣaya ūcuḥ | śrutaṃ tīrthatrayaṃ puṇyaṃ hāṭakeśvarasaṃjñite | kṣetre'tra yattvayā proktamasmākaṃ sūtanaṃdana

Translation

رشیوں نے کہا: ہاٹکیشور نامی اس مقدس کھیتر میں موجود تین پُنّیہ تیرتھوں کا بیان ہم نے تم سے سن لیا ہے، اے سوت کے فرزند۔

Word by Word

• ऋषयः: the sages
• ऋषयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्तरि

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपदम्

• श्रुतम्: heard
• श्रुतम्: Karma (Object)
• Type: Adjective
• Root: श्रु (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भावः (‘heard’)

• तीर्थत्रयम्: the three sacred fords
• तीर्थत्रयम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ-त्रय (प्रातिपदिक; तीर्थ + त्रय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्विगु-समासः (three tīrthas)

• पुण्यम्: holy; meritorious
• पुण्यम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (तीर्थत्रयस्य)

• हाटकेश्वरसंज्ञिते: in (the field) called Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरसंज्ञिते: Adhikarana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर-संज्ञित (प्रातिपदिक; हाटकेश्वर + संज्ञित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रे)

• क्षेत्रे: in the sacred field
• क्षेत्रे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Deictic)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक-अव्यय/adverb of place)

• यत्: which; what
• यत्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/Agentive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/कर्तृ-निर्देशः

• प्रोक्तम्: told; declared
• प्रोक्तम्: Karma (Object predicate)
• Type: Adjective
• Root: प्र-वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (‘spoken/told’)

• अस्माकम्: of us; for us
• अस्माकम्: Sambandha (Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; सम्बन्धे (genitive)

• सूतनन्दन: O son of the Sūta
• सूतनन्दन: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: सूत-नन्दन (प्रातिपदिक; सूत + नन्दन)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; संबोधनपदम्

Speaker

Ṛṣis (Sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (tīrtha-traya within)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sūtanandana (son of Sūta)

Visual Art Cues

Scene: A circle of sages addresses Sūta’s son (Sūtanandana), requesting clarification/continuation about the three tīrthas of Hāṭakeśvara-kṣetra.

Characters & Entities

• Ṛṣis
• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Sūta (as 'Sūtanandana')

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hearing (śravaṇa) of sacred places is itself meritorious and prompts deeper inquiry into their māhātmya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader Hāṭakeśvara-kṣetra and its three tīrthas (tīrthatraya).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the act emphasized is śravaṇa—listening to the tīrtha-māhātmya.