Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

त्वया तत्कल्पितं राजन्नैव दत्तं प्रमादतः । पराभूता द्विजास्ते च याचमाना मुहुर्मुहुः

Transliteration

tvayā tatkalpitaṃ rājannaiva dattaṃ pramādataḥ | parābhūtā dvijāste ca yācamānā muhurmuhuḥ

Translation

مگر اے راجن! جو کچھ تم نے مقرر کیا تھا، غفلت کے باعث تم نے وہ عطا نہ کیا؛ اور وہ برہمن بار بار مانگتے رہے اور رسوا کیے گئے۔

Word by Word

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun), पुंलिङ्गे (masc. usage), तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम् (Singular)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषण (pronominal adjective), नपुंसकलिङ्गम् (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom./Acc.), एकवचनम् (Singular)

• कल्पितम्: arranged/appointed
• कल्पितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कॢप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गम् (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom./Acc.), एकवचनम् (Singular)

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine), सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचनम् (Singular)

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negative particle)

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम् (emphatic particle)

• दत्तम्: given
• दत्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गम् (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom./Acc.), एकवचनम् (Singular)

• प्रमादतः: through negligence
• प्रमादतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रमाद (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त-अव्ययम् (ablatival adverb), हेत्वर्थे (causal sense)

• पराभूताः: were humiliated/defeated
• पराभूताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पराभू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुंलिङ्गम् (Masculine), प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम् (Plural)

• द्विजाः: Brahmins (twice-born)
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine), प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम् (Plural)

• ते: those
• ते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun), पुंलिङ्गम् (Masculine), प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम् (Plural)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• याचमानाः: begging/requesting
• याचमानाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: याच् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गम् (Masculine), प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम् (Plural)

• मुहुः: again and again
• मुहुः: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुः (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time/frequency)

• मुहुः: repeatedly
• मुहुः: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुः (अव्यय)
• Form: पुनरुक्ति (reduplication for emphasis), कालवाचक-अव्ययम्

Speaker

Nārada

Skanda Dialogue

Listener: king (rājan / pārthiva addressed)

Visual Art Cues

Scene: A king in court, gifts prepared but withheld; brāhmaṇas standing with begging bowls, faces downcast, repeatedly petitioning; courtiers avert their gaze—an atmosphere of moral failure.

Characters & Entities

• Nārada
• Dvija (Brāhmaṇas)
• King (unnamed)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Negligence in fulfilling promised gifts and humiliating the worthy is a grave breach of dharma that leads to karmic and political consequences.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse remains within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya narrative setting, functioning as a moral exemplum tied to the sacred-place discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied: one must complete intended/arranged dāna and never force Brāhmaṇas to beg repeatedly; honoring them promptly is part of rāja-dharma.