Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

Devanagari script

विश्वामित्र उवाच । एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप । अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति । तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः

Transliteration

viśvāmitra uvāca | eṣā puṇyatamā medhyā nāgavallī narādhipa | ayathāvatkṛtā vaktre bahūndoṣānprayacchati | tasmādyatnena saṃbhakṣyā dattvā caiva svaśaktitaḥ

Translation

وشوامتر نے کہا: اے نرادھپ! یہ ناگولّی نہایت پُنیہ بخش اور پاک کرنے والی ہے۔ اگر اسے درست طریقے سے تیار کیے بغیر منہ میں رکھا جائے تو بہت سے عیوب پیدا کرتی ہے۔ اس لیے اسے احتیاط سے چبانا چاہیے اور اپنی استطاعت کے مطابق دان بھی دینا چاہیے۔

Word by Word

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• एषा: this
• एषा: Visheshana (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देशवाचक

• पुण्यतमा: most meritorious
• पुण्यतमा: Visheshana
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तमप्-प्रत्यय (superlative)

• मेध्या: purifying/fit for ritual
• मेध्या: Visheshana
• Type: Adjective
• Root: मेध्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• नागवल्ली: betel vine/leaf (nāgavallī)
• नागवल्ली: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नागवल्ली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• नराधिप: O king (lord of men)
• नराधिप: Sambodhana
• Type: Noun
• Root: नराधिप (प्रातिपदिक; नर + अधिप)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (नराणाम् अधिपः)

• अयथावत्: improperly
• अयथावत्: Kriya-visheshana (adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: अयथावत् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: improperly)

• कृता: prepared/made
• कृता: Kriya (predicate qualifier)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त)
• Form: PPP, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नागवल्ली-विशेषणरूपेण

• वक्त्रे: in the mouth
• वक्त्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• बहून्: many
• बहून्: Visheshana (of doṣān)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• दोषान्: faults/defects
• दोषान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• प्रयच्छति: gives/causes
• प्रयच्छति: Kriya
• Type: Verb
• Root: प्र + यम् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति निपातवत् (indeclinable usage: therefore/from that reason)

• यत्नेन: with effort/care
• यत्नेन: Karana (means: with effort)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• संभक्ष्या: should be eaten/consumed properly
• संभक्ष्या: Vidhi (injunctive predicate)
• Type: Verb
• Root: सम् + भक्ष् (धातु) → संभक्ष्य (कृदन्त)
• Form: तव्यत्/य-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive: ought to be eaten), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय

• दत्त्वा: having given
• दत्त्वा: Purvakala-kriya (prior action)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु) → दत्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund), अव्ययभाव

• च: and
• च: Sambandha
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक (conjunction)

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (particle of emphasis)

• स्वशक्तितः: according to one’s own ability
• स्वशक्तितः: Kriya-visheshana (manner)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वशक्ति (प्रातिपदिक; स्व + शक्ति)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb: according to/from one's capacity); समासः—तत्पुरुष (स्वस्य शक्तिः)

Speaker

Viśvāmitra

Skanda Dialogue

Listener: Ānarta (nṛpati)

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra instructs the king: nāgavallī is purifying and meritorious, but improper preparation causes faults; therefore chew carefully and give charity as able.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Ānarta
• nāgavallī (tāmbūla)
• dāna (charity, implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even sacred, purifying substances require correct method; dharma lies in right procedure and responsible conduct.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching occurs within the Śaṃkhatīrtha-māhātmya narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

Chew/consume nāgavallī only when properly prepared, and accompany rectification with dāna according to one’s means.