Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 45

Devanagari script

किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम् । सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च

Transliteration

kimatra kliśyate kāyastapaḥ kṛtvā sudāruṇam | saptaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu yāni liṃgāni teṣu ca

Translation

یہاں ایسی ہولناک تپسیا کر کے بدن کو کیوں ستایا جا رہا ہے؟ ستّرسٹھ تیرتھوں میں جو لِنگ ہیں، ان میں بھی—

Word by Word

• किम्: why? what?
• किम्: Prayojana/Question (Interrogative)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक (interrogative)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikaraṇa (Adverbial location)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (here)

• क्लिश्यते: is tormented, suffers
• क्लिश्यते: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्लिश् (धातु)
• Form: लट् लकार (present); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/भावे प्रयोग (is afflicted/tormented)

• कायः: body
• कायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (nominative singular)

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन (accusative singular; object of ‘कृत्वा’)

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त्वा (अव्ययकृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund): ‘having done’

• सुदारुणम्: very severe
• सुदारुणम्: Karma-viśeṣaṇa (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग) + दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of ‘तपः’)

• सप्तषष्टिषु: in the sixty-seven
• सप्तषष्टिषु: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (संख्या) + षष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, बहुवचन; द्विगु-समासः (numerical compound: ‘in the sixty-seven’)

• तीर्थेषु: in the sacred fords/places
• तीर्थेषु: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (locative plural)

• यानि: which
• यानि: Karta (Subject of implied ‘सन्ति’)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, बहुवचन (relative pronoun; nominative plural)

• लिङ्गानि: liṅgas, emblems (of Śiva)
• लिङ्गानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, बहुवचन (nominative plural)

• तेषु: in those
• तेषु: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (locative plural: ‘in those’)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (and)

Speaker

Śatānanda (addressing his mother/ascetic woman)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sixty-seven tīrthas (collective)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śatānanda gestures toward a map-like sacred landscape: many tīrthas and liṅga-shrines, contrasting with the mother’s harsh tapas spot.

Characters & Entities

• tīrtha (67)
• liṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma balances austerity with discernment; sacred geography offers many accessible forms of worship without self-harm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A cluster of sixty-seven tīrthas within the kṣetra described in this Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-darśana and tīrtha-visitation are implied as meritorious alternatives or complements to extreme tapas.