Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 64

Devanagari script

त्वया मे धर्षिता भार्या पौष्णे नक्षत्रसंज्ञिते । तस्मिन्भविष्यति व्यक्तं तव पातः पुरंदर

Transliteration

tvayā me dharṣitā bhāryā pauṣṇe nakṣatrasaṃjñite | tasminbhaviṣyati vyaktaṃ tava pātaḥ puraṃdara

Translation

تم نے پَوشْنَہ نامی نَکشتر کے وقت میری بیوی کی حرمت پامال کی؛ اس لیے اے پُرندر، اسی موقع پر تیرا زوال ظاہر ہو جائے گا۔

Word by Word

• त्वया: by you
• त्वया: करण (Instrument/Agentive means)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; Instrumental singular of pronoun

• मे: my
• मे: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी (6th/सम्बन्ध) एकवचन (enclitic); Genitive singular of pronoun

• धर्षिता: violated/assaulted
• धर्षिता: कर्मणि-प्रयोग (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: धृष् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st) एकवचन; Past passive participle agreeing with ‘भार्या’

• भार्या: wife
• भार्या: कर्म (Patient; in passive construction)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचन; Nominative singular

• पौष्णे: in (the) Pauṣṇa (nakṣatra)
• पौष्णे: अधिकरण (Location/Time)
• Type: Adjective
• Root: पौष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण) एकवचन; Locative singular (agreeing with ‘नक्षत्रसंज्ञिते’)

• नक्षत्रसंज्ञिते: in the one designated as a nakṣatra
• नक्षत्रसंज्ञिते: अधिकरण (Location/Time)
• Type: Adjective
• Root: नक्षत्र + संज्ञित (प्रातिपदिक; क्त-प्रत्ययान्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (नक्षत्रेण संज्ञितम्), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th) एकवचन; Locative singular

• तस्मिन्: then/in that (time)
• तस्मिन्: अधिकरण (Time/Context)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/अधिकरण) एकवचन; Locative singular

• भविष्यति: will happen/be
• भविष्यति: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; Parasmaipada

• व्यक्तम्: clearly
• व्यक्तम्: क्रियाविशेषण (Adverbial qualifier)
• Type: Adjective
• Root: व्यक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; used adverbially as ‘clearly’

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी (6th/सम्बन्ध) एकवचन; Genitive singular

• पातः: fall/downfall
• पातः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: पात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचन; Nominative singular

• पुरंदर: O Purandara (Indra)
• पुरंदर: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: पुरंदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative) एकवचन; Vocative singular

Speaker

Gautama

Visual Art Cues

Scene: A wrathful sage or brāhmaṇa pronounces a curse upon Purandara (Indra), pointing to the sky where the Pauṣṇa nakṣatra is indicated; Indra stands humbled, crown lowered, thunderbolt held but powerless.

Characters & Entities

• Gautama
• Indra (Puraṃdara)
• Pauṣṇa Nakṣatra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even the mighty are bound by dharma: unethical acts (especially violating marital fidelity) ripen into inevitable consequences.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is ethical and narrative (karma and consequence) rather than a direct tīrtha-glorification line.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed; the verse sets a karmic/astrological marker (Pauṣṇa nakṣatra) for the result of Indra’s misdeed.