Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 65

Devanagari script

दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः । देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः । वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च

Transliteration

dave karmaṇi pitrye vā somapāne viśeṣataḥ | deśāṃtaragato yastu śrāddhaṃ ca kurute naraḥ | vaiśvānarapurastena kāryaṃ nānyadvijasya ca

Translation

صدقہ کے عمل میں یا پِتروں کی رسومات میں، اور خاص طور پر سوم پान کی یَجّیہ میں—اگر کوئی شخص دیسِ دیگر جا کر شرادھ کرے تو پہلے ویشوانر (اگنی) کے حضور رسم ادا کرے؛ اور برہمن کے لیے کسی غیر موزوں دِوِج کو نہ بلائے۔

Word by Word

• दवे: in/at Dava (place)
• दवे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; स्थानवाचक (locative of place)

• कर्मणि: in a rite/act
• कर्मणि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; विषय/प्रसङ्गवाचक

• पित्र्ये: ancestral (pitṛ-related)
• पित्र्ये: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पित्र्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषण (qualifying ‘कर्मणि’)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक अव्यय (disjunctive particle ‘or’)

• सोमपाने: in the Soma-drinking (rite)
• सोमपाने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सोमपान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सोमस्य पानम्)

• विशेषतः: especially
• विशेषतः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेषतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner/emphasis)

• देशांतरगतः: gone to another country/place
• देशांतरगतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: देश + अन्तर + गत (गम् धातु, क्त/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘गत’; षष्ठी-तत्पुरुषः (देशान्तरं गतः)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वयबोधक (but/indeed)

• श्राद्धम्: Śrāddha (ancestral offering)
• श्राद्धम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्राद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction ‘and’)

• कुरुते: does/performs
• कुरुते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• वैश्वानरपुरः: Vaiśvānara city/place
• वैश्वानरपुरः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैश्वानर + पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (वैश्वानरस्य पुरम्)

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करणवाचक

• कार्यम्: (it) should be done / duty
• कार्यम्: Karta (Predicate-noun/विधेय)
• Type: Noun
• Root: कार्य (कृ धातु, ण्यत्/कृदन्त; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय (what is to be done)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation)

• अन्यत्: anything else
• अन्यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘anything else’

• द्विजस्य: of a Brāhmaṇa (twice-born)
• द्विजस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध (genitive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

Speaker

Viśvāmitra

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vaiśvānara-pura (as invoked ritual locus)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: nṛpoत्तम (best of kings) implied by surrounding verses’ address

Visual Art Cues

Scene: A traveler performs śrāddha in a foreign land: a small altar with sacred fire (Vaiśvānara), darbha, piṇḍas, and a carefully chosen brāhmaṇa seated with restraint; the landscape hints at a tīrtha settlement.

Characters & Entities

• Vaiśvānara (Agni)
• Śrāddha
• Soma-pāna

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When performing rites away from one’s proper locale, additional safeguards (Agni/Vaiśvānara-first procedure) uphold ritual correctness and continuity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is framed within the Gayākūpī/tīrtha discourse but applies broadly to śrāddha performed while traveling (deśāntara-gata).

What ritualistic prescription is mentioned?

If performing śrāddha in another region, perform the rite with Vaiśvānara (Agni) set foremost/first, and avoid engaging non-prescribed brāhmaṇas.