Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी । अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये

Transliteration

vārāṇasī purītyekā dvitīyā dvārakāpurī | avantyākhyā tṛtīyā ca viśrutā bhuvanatraye

Translation

وارانسی پہلی مقدّس نگری کے طور پر مشہور ہے؛ دوسری دوارکا پوری ہے؛ اور تیسری، تینوں جہانوں میں نامور، اوَنتی (اُجّینی) کہلاتی ہے۔

Word by Word

• वाराणसी: Vārāṇasī
• वाराणसी: Karta-predicative (उद्देश्य/नाम)
• Type: Noun
• Root: वाराणसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नगरनाम (proper noun)

• पुरी: city
• पुरी: Karta-predicative (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• इति: thus/so called
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/निरूपणार्थक-अव्यय (quotative particle)

• एका: the first/one
• एका: Karta-predicative (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्याविशेषण (numeral adjective)

• द्वितीया: the second
• द्वितीया: Karta-predicative (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• द्वारकापुरी: Dvārakā-city (Dvārakā)
• द्वारकापुरी: Karta-predicative (उद्देश्य/नाम)
• Type: Noun
• Root: द्वारका (प्रातिपदिक) + पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुषः: द्वारकायाः पुरी); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नगरनाम

• अवन्ती: Avantī
• अवन्ती: Karta-predicative (उद्देश्य/नाम)
• Type: Noun
• Root: अवन्ती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नगरनाम

• आख्या: named/called
• आख्या: Karta-predicative (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘आख्या’ = नाम्ना प्रसिद्धा (named/called)

• तृतीया: the third
• तृतीया: Karta-predicative (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• विश्रुता: well-known
• विश्रुता: Karta-predicative (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विश्रुत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकृदन्त-प्राय (well-known)

• भुवनत्रये: in the three worlds
• भुवनत्रये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सप्तमी-तत्पुरुषः/अधिकरण: त्रयेषु भुवनेषु); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puri-traya: Vārāṇasī, Dvārakā, Avantī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A tri-city mandala: Kāśī with Gaṅgā ghāṭs and Viśvanātha; Dvārakā with sea, city-gates, and Kṛṣṇa’s temple; Avantī with Shiprā river and Mahākāla shrine—arranged as three luminous jewels on the earth.

Characters & Entities

• Vārāṇasī (Kāśī)
• Dvārakā
• Avantī (Ujjayinī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma elevates certain cities as universally sanctifying; remembering and visiting them is presented as a direct means to accrue merit (puṇya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Three foremost Purīs: Vārāṇasī (Kāśī), Dvārakā, and Avantī (Ujjayinī/Ujjain).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed in this verse; it establishes the hierarchy and fame of the sacred cities.