Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

क्षमस्व यन्मया प्रोक्ता कदाचित्परुषं वचः । त्वयापि यन्मम प्रोक्तं क्षांतं चैतन्मया ध्रुवम्

Transliteration

kṣamasva yanmayā proktā kadācitparuṣaṃ vacaḥ | tvayāpi yanmama proktaṃ kṣāṃtaṃ caitanmayā dhruvam

Translation

میرے منہ سے کبھی کبھار جو سخت کلمات نکل گئے، انہیں معاف کر دو۔ اور تم نے میرے خلاف جو کچھ کہا تھا، جان لو کہ میں نے وہ بھی یقیناً معاف کر دیا ہے۔

Word by Word

• क्षमस्व: forgive
• क्षमस्व: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्षम् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन (singular), परस्मैपद

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (singular)

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग (pronoun), तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular)

• प्रोक्ता: was spoken
• प्रोक्ता: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग (feminine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (singular)

• कदाचित्: at some time / once
• कदाचित्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• परुषम्: harsh
• परुषम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (singular)

• वचः: speech/words
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (singular)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग (pronoun), तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपि-भाव (also/even)

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (singular)

• मम: of me / to me
• मम: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (singular)

• प्रोक्तम्: spoken (by you)
• प्रोक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (singular)

• क्षान्तम्: forgiven
• क्षान्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: क्षम् (धातु) → क्षान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle used adjectivally: 'forgiven'), नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (singular)

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (singular)

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular)

• ध्रुवम्: certainly / surely
• ध्रुवम्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative), निश्चयार्थ (certainly)

Speaker

Unspecified female character

Visual Art Cues

Scene: Two persons in a pilgrimage setting—hands folded—exchange forgiveness; the atmosphere is calm, with a riverbank or temple courtyard in the background.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Forgiveness (kṣamā) and restraint in speech are upheld as core dharmic virtues that restore harmony.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it teaches ethical dharma (ācāra) rather than ritual action.