Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह । परावसुरिति ख्यातस्तस्य प्राणसमः सदा

Transliteration

paścime vayasi prāpte tasya putro babhūva ha | parāvasuriti khyātastasya prāṇasamaḥ sadā

Translation

جب وہ عمر کے آخری حصے، یعنی بڑھاپے کو پہنچا تو اُس کے ہاں ایک بیٹا پیدا ہوا، جو پراؤسو کے نام سے معروف تھا، اور ہمیشہ اسے اپنی جان کے برابر عزیز تھا۔

Word by Word

• पश्चिमे: in the later
• पश्चिमे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: पश्चिम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; ‘वयसि’ विशेषणम्

• वयसि: in age
• वयसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• प्राप्ते: when (it) had come/arrived
• प्राप्ते: Adhikarana (सति-सप्तमी)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• पुत्रः: a son
• पुत्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• बभूव: came to be, was born
• बभूव: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन

• ह: indeed
• ह: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: स्मरण/पादपूरण-निपात (expletive particle)

• परावसुः: Parāvasu
• परावसुः: Karta (कर्ता) (apposition to पुत्रः)
• Type: Noun
• Root: परावसु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; नाम

• इति: thus
• इति: Sambandha (नामनिर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: नामनिर्देशक निपात (thus-called)

• ख्यातः: was known
• ख्यातः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• प्राणसमः: equal to (his) life; very dear
• प्राणसमः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण + सम (प्रातिपदिक-समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—प्राण इव समः (as dear as life)

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-sattamas (sages)

Visual Art Cues

Scene: An elderly brāhmaṇa couple receives a newborn son, Parāvasu; the father holds the child close, eyes moist with joy; household ritual items indicate auspicious birth rites.

Characters & Entities

• Viśvāvāsu
• Parāvasu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas highlight household life and lineage as arenas for dharma, devotion, and the unfolding of sacred destiny.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in this verse; it continues within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.