Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

तस्मान्नागं समारुह्य निजं वृत्रनिषूदन । एणस्य कृष्णसारस्य वंशांते चर्म न्यस्य च

Transliteration

tasmānnāgaṃ samāruhya nijaṃ vṛtraniṣūdana | eṇasya kṛṣṇasārasya vaṃśāṃte carma nyasya ca

Translation

‘پس اے ورترا کے قاتل، اپنے ہاتھی پر سوار ہو؛ اور بانس کے ڈنڈے کی نوک پر کرشن سار، یعنی کالے ہرن کی کھال رکھ دے—جیسا میں کہتا ہوں۔’

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तस्मात् (तद्-सर्वनाम)
• Form: अव्ययवत्; पञ्चमी-एकवचनरूप (therefore/from that reason)

• नागम्: elephant
• नागम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• समारुह्य: having mounted
• समारुह्य: Kriya (Gerundial action/क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-आ-√रुह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिकक्रिया (having mounted)

• निजम्: his own
• निजम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; ‘नागम्’ इति विशेषणम् (one's own)

• वृत्रनिषूदन: O slayer of Vṛtra
• वृत्रनिषूदन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वृत्र-निषूदन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन (Vocative); एकवचन; समासः—वृत्रस्य निषूदनः (slayer of Vṛtra; epithet of Indra)

• एणस्य: of an antelope
• एणस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: एण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी; एकवचन

• कृष्णसारस्य: of a black antelope
• कृष्णसारस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कृष्ण-सार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी; एकवचन; समासः—कृष्णः सारः यस्य (black antelope)

• वंशान्ते: at the end of a bamboo staff
• वंशान्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वंश-अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन; समासः—वंशस्य अन्तः (at the end of a bamboo staff)

• चर्म: hide/skin
• चर्म: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• न्यस्य: having placed
• न्यस्य: Kriya (Gerundial action/क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: नि-√अस्/√स्यन्द? (धातु) → न्यस्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय; धातुः √अस् (न्यासे) / √न्यस् (to place); पूर्वकालिकक्रिया (having placed)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

Speaker

Brahmā (continuation of counsel to Indra)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jyeṣṭhapuṣkara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Indra, addressed as Vṛtra-slayer, is instructed to mount his elephant; a bamboo staff is prepared with blackbuck skin affixed at its tip as a visible marker above the crowd.

Characters & Entities

• Indra (Vṛtraniṣūdana, Śatakratu)
• Elephant (nāga)
• Kṛṣṇasāra (blackbuck)
• Bamboo staff (vaṃśa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is upheld through practical means: sacred gatherings require clear, auspicious signs to guide the community.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is given in the Jyeṣṭhapuṣkara bathing-festival context.

What ritualistic prescription is mentioned?

Indra is told to mount his elephant and use a staff bearing blackbuck skin as a visible marker for the bathing proceedings.