Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

kuru me vacanaṃ muktiratraiva hi bhaviṣyati | brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā yatiḥ | yadi syātsaṃyatātmā sa nūnaṃ muktimavāpnuyāt

میری بات مانو—مکتی (نجات) یقیناً اسی جگہ حاصل ہوگی۔ چاہے کوئی برہماچاری ہو، گِرہستھ ہو، واناپرستھ ہو یا یتی (سنیاسی)؛ اگر وہ اپنے نفس کو قابو میں رکھے تو وہ بے شک مکتی پا لیتا ہے (اس پُنّیہ تیرتھ کے سبب)۔

कुरुdo (you)
कुरु:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मेfor me / my
मे:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (enclitic ‘me’); अत्र दत्ते ‘for me / my’ अर्थे
वचनम्word, request, instruction
वचनम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
मुक्तिःliberation
मुक्तिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
एवindeed, just
एव:
Sambandha (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारण-अव्यय (particle of emphasis)
हिfor, indeed
हि:
Sambandha (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), हेत्वर्थ/प्रसिद्ध्यर्थ
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकार (simple future), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
ब्रह्मचारीa celibate student (brahmacārin)
ब्रह्मचारी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मचारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
गृहस्थःhouseholder
गृहस्थः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगृहस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय (disjunctive particle)
वानप्रस्थःforest-dweller (vānaprastha)
वानप्रस्थः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवानप्रस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अथवाor else
अथवा:
Sambandha (Alternative)
TypeIndeclinable
Rootअथवा (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय (or else)
यतिःascetic, renunciant
यतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यदिif
यदि:
Sambandha (Condition)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formशर्त-अव्यय (conditional particle)
स्यात्should be, were to be
स्यात्:
Kriyā (Conditional verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
संयतात्माself-controlled
संयतात्मा:
Viśeṣaṇa (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसंयत-आत्मन् (प्रातिपदिक; संयत + आत्मा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (स/यतिः आदि)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नूनम्surely
नूनम्:
Sambandha (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootनूनम् (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (certainly)
मुक्तिम्liberation
मुक्तिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अवाप्नुयात्would attain
अवाप्नुयात्:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootअव-आप् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

A local petitioner/supplicant (female voice implied in following verses) addressing her lord/husband

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Scene: The wife, resolute, instructs her husband: liberation is attainable in this very kṣetra; behind them, a Śiva shrine or liṅga-marked sanctum suggests the place’s mokṣa-giving power; the four āśramas symbolically hinted (student’s staff, householder’s lamp, forest-dweller’s bark cloth, renunciant’s daṇḍa).

H
Hāṭakeśvara
H
Hāṭakeśvaraja-kṣetra

FAQs

Self-control (saṃyama) is presented as the decisive qualifier for liberation, regardless of one’s āśrama.

Hāṭakeśvara-kṣetra, praised as a place where mukti can be attained ‘here itself’ (atraiva).

No specific rite is prescribed here; the emphasis is on inner discipline and following the instruction connected to the tīrtha.