Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

यथा शृंगं रुरोः काये वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते

Transliteration

yathā śṛṃgaṃ ruroḥ kāye vardhamānasya vardhate | evaṃ tṛṣṇāpi yatnena vardhamānena vardhate

Translation

جیسے ہرن کے بدن پر سینگ اس کے بڑھنے کے ساتھ بڑھتا ہے، ویسے ہی تِشنہ (حرص) بھی اپنے ہی جتن اور کوشش سے بڑھتی چلی جاتی ہے۔

Word by Word

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक

• शृङ्गम्: horn
• शृङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• रुरोः: of the antelope (ruru)
• रुरोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• काये: in the body
• काये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• वर्धमानस्य: of the growing (one)
• वर्धमानस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वर्धमान (कृदन्त; वर्ध् धातु + शानच्)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; वर्तमानकाले शानच्; विशेषण (of one that is growing)

• वर्धते: grows
• वर्धते: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वर्ध् (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• तृष्णा: craving/desire
• तृष्णा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृष्णा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अपि-कार (also/even)

• यत्नेन: by effort
• यत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• वर्धमानेन: by (its) growing
• वर्धमानेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: वर्धमान (कृदन्त; वर्ध् धातु + शानच्)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; विशेषण (by/with one growing; i.e., when it is being indulged)

• वर्धते: grows
• वर्धते: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वर्ध् (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

Speaker

Atithi (inferred)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A deer (ruru) stands in a forest clearing; its horn is emphasized as it grows, while a human figure reflects on how craving grows through effort.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Craving grows by being pursued; redirecting effort toward dharma and inner discipline curbs it.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction appears within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it teaches self-restraint and wise use of effort.