Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 6

Devanagari script

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

Transliteration

na cacāla nijasthānātprāyaścittavibhīṣayā | novāca vacanaṃ so'tra cayananyastalocanaḥ

Translation

کفّارے (پرایشچت) کے خوف سے وہ اپنی جگہ سے نہ ہلا؛ اور وہاں ایک لفظ بھی نہ بولا، اپنی نگاہ کو جاری رسم پر جمائے رکھا۔

Word by Word

• न: not
• न: Negation
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation)

• चचाल: moved
• चचाल: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: √चल् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• निजस्थानात्: from his own place
• निजस्थानात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: निज + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः कर्मधारयः (निजं स्थानम्)

• प्रायश्चित्तविभीषया: out of fear of expiation (penance)
• प्रायश्चित्तविभीषया: Hetu/Karana (Cause/Instrument)
• Type: Noun
• Root: प्रायश्चित्त + विभीषा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (प्रायश्चित्तस्य विभीषा)

• न: not
• न: Negation
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय

• उवाच: spoke
• उवाच: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• वचनम्: a word
• वचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Locative sense)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (here)

• चयनन्यस्तलोचनः: with eyes fixed on the altar-construction (cayana)
• चयनन्यस्तलोचनः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चयन + न्यस्त + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (चयने न्यस्ते लोचने यस्य)

Speaker

Narrator (contextual purāṇic narration; likely Sūta/Skanda depending on Nāgarakhaṇḍa frame)

Visual Art Cues

Scene: The hotṛ stands motionless with a serpent coiled around him; his lips are closed, eyes unwavering toward the altar; the assembly watches, realizing his silence is deliberate to avoid ritual fault.

Characters & Entities

• prāyaścitta
• yajña (implied)
• hotṛ (implied from prior verse)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Awareness of prāyaścitta (atonement) reinforces careful conduct; dharma in ritual demands steadiness, restraint, and focus.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it supports the chapter’s broader tīrtha-centered narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Prāyaścitta is referenced conceptually, but no specific expiation rite is prescribed in this line.