Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

दुर्वासा उवाच । चातुर्मासीविधानं ते करिष्ये नृप मंदिरे । मृत्तिकाग्रहणं तावच्छुश्रूषा क्रियतां मम । स तथेति प्रतिज्ञाय मामूचे पार्थिवोत्तमः

durvāsā uvāca | cāturmāsīvidhānaṃ te kariṣye nṛpa maṃdire | mṛttikāgrahaṇaṃ tāvacchuśrūṣā kriyatāṃ mama | sa tatheti pratijñāya māmūce pārthivottamaḥ

دُروَاسا نے کہا: اے راجا، میں تمہارے محل میں چاتُرمَاسیہ کا وِدھان ادا کروں گا۔ جب تک مقدس مٹی کا گِرہن نہ ہو جائے، تب تک میری خدمت کی جائے۔ تب بہترین فرمانروا نے ‘یوں ہی ہو’ کہہ کر عہد کیا اور مجھ سے کہا۔

दुर्वासाःDurvāsā
दुर्वासाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदुर्वासस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चातुर्मासीविधानम्the Cāturmāsya observance/ritual arrangement
चातुर्मासीविधानम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootचातुर्मासी + विधान (प्रातिपदिके)
Formसमासः षष्ठी-तत्पुरुष (cāturmāsyāḥ vidhiḥ); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
तेfor you
ते:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी (4), एकवचन; सर्वनाम
करिष्येI shall do
करिष्ये:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलृट् (भविष्यत्), उत्तमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
नृपO king
नृप:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन
मन्दिरेin the palace/house
मन्दिरे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमन्दिर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
मृत्तिकाग्रहणम्taking/collecting clay
मृत्तिकाग्रहणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमृत्तिका + ग्रहण (प्रातिपदिके)
Formसमासः षष्ठी-तत्पुरुष (mṛttikāyāḥ grahaṇam); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
तावत्until then
तावत्:
Adverbial (काल/अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; परिमाण/अवधि (until then/so long)
शुश्रूषाservice/attendance
शुश्रूषा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशुश्रूषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
क्रियताम्let it be done
क्रियताम्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive imperative)
ममof me / to me
मम:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
तथाthus
तथा:
Adverbial (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/so)
इतिthus (saying)
इति:
Quotative (उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्ति/उद्धरण (quotative)
प्रतिज्ञायhaving promised
प्रतिज्ञाय:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootप्र + ति + ज्ञा (धातु)
Formकृदन्त; ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय, gerund)
माम्me
माम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया (2), एकवचन; सर्वनाम
ऊचेsaid (to)
ऊचे:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (ūce)
पार्थिवोत्तमःthe best of kings
पार्थिवोत्तमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपार्थिव + उत्तम (प्रातिपदिके)
Formसमासः कर्मधारय (श्रेष्ठः पार्थिवः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

Durvāsā (primary); narrator voice continues in the last pāda

Type: kshetra

Listener: the king (nṛpa)

Scene: Durvāsā speaks with authoritative calm inside a palace hall; the king listens attentively, hands folded; ritual items for vrata preparation are arranged; monsoon clouds hinted outside.

D
Durvāsā
Ā
Ānarta king

FAQs

Austerity (vrata) bears fruit when supported by disciplined service to the holy; obedience and sincerity are central to dharma.

The verse situates the practice within the Nāgarakhaṇḍa tīrtha narrative; the exact tīrtha associated with mṛttikā-grahaṇa is contextually given elsewhere in the chapter.

Cāturmāsya-vidhāna (four-month observance) and śuśrūṣā (attentive service) until mṛttikā-grahaṇa (collection of sacred clay).