Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय । सरस्वत्या महाभाग सर्वं विस्तरतो वद

Transliteration

tataḥprabhṛti saṃprāptaṃ kathaṃ toyaṃ prakīrtaya | sarasvatyā mahābhāga sarvaṃ vistarato vada

Translation

پھر اُس وقت سے یہ پانی کس طرح (ایسا) حاصل ہوا؟ اسے بیان کیجیے۔ اے خوش نصیب! سرسوتی کے بارے میں سب کچھ تفصیل سے فرمائیے۔

Word by Word

• ततःप्रभृति: from then on
• ततःप्रभृति: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिक, तस्मात्-आद्यर्थे) + प्रभृति (प्रभृति-प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण), अव्ययीभाव-समासः; अर्थः—'ततः आरभ्य/तस्मात् कालात्' (from that time onward)

• संप्राप्तम्: (that which has) occurred/come about
• संप्राप्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम्+प्राप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'प्राप्तम्' (having come/occurred)

• कथम्: how?
• कथम्: Prashna (Interrogative modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रश्नार्थक क्रियाविशेषण)

• तोयम्: water
• तोयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• प्रकीर्तय: tell/proclaim
• प्रकीर्तय: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+कीर्त् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सरस्वत्या: by/through Sarasvatī
• सरस्वत्या: Karana/Hetu (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• महाभाग: O greatly fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक: महा + भाग)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचन; कर्मधारय-समासः—'महान् भागः यस्य' (O greatly fortunate one)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• विस्तरतः: in detail
• विस्तरतः: Kriya-vishesana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: विस्तरतः (अव्यय; विस्तार-प्रातिपदिक + तस्)
• Form: अव्यय (तसिल्-प्रत्ययान्त क्रियाविशेषण)

• वद: speak/tell
• वद: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Ṛṣis (sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarasvatī-tīrtha (contextual)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: dvijas / śaunaka-like assembly (generic ‘best of twice-born’)

Visual Art Cues

Scene: A respectful assembly of dvijas requests a detailed account of Sarasvatī’s altered waters; the narrator prepares to unfold the river’s hidden history.

Characters & Entities

• Sarasvatī
• Ṛṣis

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas encourage careful listening (śravaṇa) and detailed remembrance of tīrtha-māhātmya, treating sacred geography as a path of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Sārasvata/Sarasvatī-associated sacred waters and their māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse is a request for narration.