Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

विदार्य भूमिं संजाता जलधारा सुशीतला । निर्मलं पावनं स्वच्छं गंगांभ इव निःसृतम्

Transliteration

vidārya bhūmiṃ saṃjātā jaladhārā suśītalā | nirmalaṃ pāvanaṃ svacchaṃ gaṃgāṃbha iva niḥsṛtam

Translation

زمین کو چیر کر نہایت ٹھنڈی آب دھارا نمودار ہوئی—بے داغ، پاک کرنے والی اور شفاف—گویا گنگا جل کی مانند بہہ نکلی۔

Word by Word

• विदार्य: having split
• विदार्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + दॄ (धातु) → विदार्य (कृदन्त, ल्यप्/क्त्वान्त-अव्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त-अव्यय (absolutive/gerund): 'having split'

• भूमिम्: the earth/ground
• भूमिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; object of विदार्य

• संजाता: arose/was produced
• संजाता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु) → संजात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle used predicatively), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; agrees with जलधारा

• जलधारा: a stream of water
• जलधारा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + धारा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—जलस्य धारा

• सुशीतला: very cool
• सुशीतला: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + शीतल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् जलधारा—'very cool'

• निर्मलम्: pure
• निर्मलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (niḥsṛtam/ambhaḥ implied)

• पावनम्: purifying
• पावनम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पावन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• स्वच्छम्: clear
• स्वच्छम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• गंगाम्भः: the water of the Ganges
• गंगाम्भः: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक) + अम्भस्/अम्भः (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—गङ्गायाः अम्भः; 'Ganga-water'

• इव: like
• इव: Upama (Comparison marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)

• निःसृतम्: issued forth
• निःसृतम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निस्/निर् + सृ (धातु) → निःसृत (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicative: 'issued forth' (refers to जल/तोय/अम्भः implied)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: The ground splits and a crystalline, cool stream bursts forth, sparkling and clean; the flow is depicted with Gaṅgā-like sanctity—lotuses, swans, and a luminous sheen.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Dhārā (stream)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrtha-waters are celebrated as manifest purity—cooling, cleansing, and spiritually equivalent in sanctity to Gaṅgā-like grace.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

Dhārā tīrtha within Hāṭakeśvara-kṣetra, praised as Gaṅgā-like in purity.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit invitation to reverence the tīrtha-water; explicit snāna instructions follow in later verses.