Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 19

Devanagari script

अथ रात्र्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले । वक्त्रे तां गुटिकां कृत्वा स पुष्पस्तादृशोऽभवत्

Transliteration

atha rātryāṃ vyatītāyāmudite sūryamaṇḍale | vaktre tāṃ guṭikāṃ kṛtvā sa puṣpastādṛśo'bhavat

Translation

پھر، جب رات گزر گئی اور سورج طلوع ہوا، تو اس نے اسے ایک گولی بنا کر اپنے منہ میں رکھ لیا اور پشپ ویسا ہی ہو گیا (جیسا وہ بدلی ہوئی حالت میں تھا)۔

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)

• रात्र्याम्: in the night
• रात्र्याम्: Adhikarana (Location/Time)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• व्यतीतायाम्: having passed
• व्यतीतायाम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वि + अति + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; रात्र्याम् इति विशेषणम्; अर्थः—व्यतीता (having passed)

• उदिते: having risen
• उदिते: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उद् + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सूर्यमण्डले इति विशेषणम्

• सूर्यमण्डले: in the sun-disc
• सूर्यमण्डले: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सूर्यस्य मण्डलम्)

• वक्त्रे: in the mouth
• वक्त्रे: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• ताम्: that
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• गुटिकाम्: a pill/ball
• गुटिकाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुटिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिक-क्रिया (having done)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• पुष्पः: Puṣpa
• पुष्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सः इति समानाधिकरणम्

• तादृशः: such/like that
• तादृशः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तादृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुष्पः इति विशेषणम्

• अभवत्: became
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator; likely Sūta/Lomaharṣaṇa tradition)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: At dawn, Puṣpa compresses ‘her’ into a small pellet, places it in his mouth, and becomes transformed—an uncanny, symbolic ingestion/metamorphosis scene under the rising sun.

Characters & Entities

• Puṣpa
• Sūrya (sun orb)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It depicts the strange consequences of desire and deception—Purāṇic narratives often use such motifs to steer the listener toward repentance and dharmic correction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.