Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनाति स्मरणादपि । किं पुनर्दर्शनाद्विप्राः स्पर्शनाच्च विशेषतः

Transliteration

hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ punāti smaraṇādapi | kiṃ punardarśanādviprāḥ sparśanācca viśeṣataḥ

Translation

اے برہمنو! ہاٹکیشور کا مقدّس کْشَیتر محض یاد کرنے سے بھی پاک کر دیتا ہے؛ پھر دیدار سے کتنا بڑھ کر، اور خاص طور پر چھونے سے!

Word by Word

• हाटकेश्वरजम्: arisen from/pertaining to Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः ‘हाटकेश्वरात् जातम्/हाटकेश्वरस्य जातम्’ (born of/connected with Hāṭakeśvara)

• क्षेत्रम्: the sacred field
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• पुनाति: purifies
• पुनाति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पू (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• स्मरणात्: from remembrance
• स्मरणात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्मरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; हेतौ (cause): ‘by/through remembering’

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle) — ‘even/also’

• किम्: what (then)
• किम्: Sambandha (Interrogative particle/प्रश्न)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोगः; प्रश्नार्थक-निपातः (interrogative particle)

• पुनः: more so
• पुनः: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपात/क्रियाविशेषणम् (particle/adverb): ‘again; moreover’

• दर्शनात्: from seeing
• दर्शनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; हेतौ

• विप्राः: O brāhmaṇas
• विप्राः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; संबोधनार्थेऽपि (used as address)

• स्पर्शनात्: from touching
• स्पर्शनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्पर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; हेतौ

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• विशेषतः: especially
• विशेषतः: Sambandha (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेषतः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb): ‘especially’

Speaker

Narrative voice (likely Sūta/Lomaharṣaṇa continuing the Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A tri-panel conceptual scene: (1) a devotee remembering Hāṭakeśvara with closed eyes; (2) pilgrims approaching and beholding the kṣetra/temple; (3) devotees touching sacred water/stone steps/temple threshold, radiance emanating outward.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Contact with sacred space works on multiple levels—remembrance, pilgrimage-vision, and physical presence—each increasing in purifying power.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara-kṣetra, praised as intrinsically purifying within the Nāgara Khaṇḍa’s Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is commanded; the verse highlights smaraṇa (remembering), darśana (seeing/visiting), and sparśana (touching) as spiritually efficacious.