Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

सिद्धिस्थानानि सर्वाणि तस्मिन्क्षेत्रे स्थितानि वै । वीरव्रतप्रयुक्तानां मानवानां द्विजोत्तमाः

Transliteration

siddhisthānāni sarvāṇi tasminkṣetre sthitāni vai | vīravrataprayuktānāṃ mānavānāṃ dvijottamāḥ

Translation

اے بہترین دِوِج! بے شک اُس کْشیتْر میں سِدّھی کے سبھی مقام قائم ہیں—اُن انسانوں کے لیے جو ویر ورت (بہادرانہ عہد) میں مشغول رہتے ہیں۔

Word by Word

• सिद्धिस्थानानि: places of attainment
• सिद्धिस्थानानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सिद्धि (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सिद्धेः स्थानानि = places of accomplishment)

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सिद्धिस्थानानि इति विशेष्यस्य विशेषण

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• क्षेत्रे: in the sacred field/region
• क्षेत्रे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• स्थितानि: situated/located
• स्थितानि: Karta (Predicate adjective/कर्ता-समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सिद्धिस्थानानि इति विशेष्यस्य विशेषण

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• वीरव्रतप्रयुक्तानाम्: of those engaged in the vīra-vrata
• वीरव्रतप्रयुक्तानाम्: Sambandha (Genitive qualifier/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वीर (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक) + प्रयुक्त (√युज् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष-समास: ‘वीरव्रते प्रयुक्त’ (engaged in heroic vow); मानवानाम् इति विशेष्यस्य विशेषण

• मानवानाम्: of men/humans
• मानवानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born (brāhmaṇas)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana/Address (Vocative sense in context/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय (उत्तमाः द्विजाः)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the ṛṣis (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara kṣetra (implied)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (addressed as dvijottamāḥ)

Visual Art Cues

Scene: A map-like sacred landscape within the kṣetra: multiple small shrines/altars marked as siddhi-sthānas; ascetics and vow-keepers perform austerities—standing, meditating, offering water—under Śiva’s unseen guardianship.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A consecrated kṣetra can contain multiple spiritually potent loci; disciplined vows (vrata) make a person fit to access their fruits.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The same kṣetra of this chapter—centered on Citreśvarīpīṭha and Hāṭakeśvara—praised as containing many siddhi-sthānas.

What ritualistic prescription is mentioned?

Engagement in vīra-vrata (heroic vow-discipline) is recommended as the qualifying practice.