Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

स तमादाय निर्याति यत्र देवो महेश्वरः । हाटकेश्वरजं लिंगं चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्

Transliteration

sa tamādāya niryāti yatra devo maheśvaraḥ | hāṭakeśvarajaṃ liṃgaṃ citraśarmapratiṣṭhitam

Translation

وہ اسے ساتھ لے کر اُس مقام کی طرف روانہ ہوتا ہے جہاں دیو مہیشور ہیں—وہاں ہاٹکیشور نامی لِنگ قائم ہے، جسے چِترشرما نے پرتِشٹھت کیا تھا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• तम्: him/that (person/thing)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• आदाय: having taken
• आदाय: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वक्रिया; ‘having taken’

• निर्याति: goes out/sets forth
• निर्याति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्-या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/देशवाचक-अव्यय (relative adverb of place)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महेश्वरः: Maheshvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (Subject complement/कर्ता-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; देवः इति पदस्य विशेष्य/समानााधिकरण

• हाटकेश्वरजम्: originating from/related to Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हाटकेश्वरस्य जः = born of/connected with Hāṭakeśvara)

• लिङ्गम्: liṅga (Śiva-emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्: established by Citraśarman
• चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चित्रशर्मन् (प्रातिपदिक) + प्रतिष्ठित (√स्था धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया/कर्तृ-तत्पुरुषार्थ (चित्रशर्मणा प्रतिष्ठितम् = established by Citraśarman)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the ṛṣis (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (assembly)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-guide leads a devotee into a sanctum where the Hāṭakeśvara-liṅga stands; the liṅga is adorned, with a subtle aura indicating Maheśvara’s presence; a side panel hints at Citraśarman performing the original installation rite.

Characters & Entities

• Maheśvara
• Hāṭakeśvara
• Citraśarman

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It anchors the māhātmya in sacred geography by naming the presiding Śiva-liṅga and its founding devotee, making devotion historically and ritually locatable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara-liṅga shrine within the Citreśvarīpīṭha kṣetra described in this chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly points to liṅga worship at the Hāṭakeśvara shrine; explicit ritual steps appear in adjacent verses.