Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 55

Devanagari script

इति शप्तस्तथा विष्णुर्जगामादृश्यतां क्षणात् । सा चित्रशालापर्यंकः स च तेऽथप्लवंगमाः

Transliteration

iti śaptastathā viṣṇurjagāmādṛśyatāṃ kṣaṇāt | sā citraśālāparyaṃkaḥ sa ca te'thaplavaṃgamāḥ

Translation

یوں لعنت یافتہ ہو کر وِشنو ایک لمحے میں نظروں سے اوجھل ہو گیا۔ اور وہ نقش و نگار والی محل نما شالہ اور اس کا پلنگ—ان خادموں سمیت—پھر اس کے بعد غائب ہو گئے۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Vākyopasaṃhāra (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative)

• शप्तः: cursed
• शप्तः: Karta-samānādhikaraṇa (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: शप् (धातु) → शप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (विष्णुः)

• तथा: then
• तथा: Kriyā-viśeṣaṇa (Discourse link)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: तद्वत्-अव्यय (then/so)

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जगाम: went
• जगाम: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• अदृश्यताम्: to invisibility
• अदृश्यताम्: Karman (Goal/state as object)
• Type: Noun
• Root: अदृश्यता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; गत्यर्थक्रियायाः कर्म (to a state)

• क्षणात्: in an instant
• क्षणात्: Apādāna (Source/time-from)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चित्रशालापर्यंकः: the couch in the painted hall
• चित्रशालापर्यंकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्र + शाला + पर्यंक (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (चित्रायाः शालायाः पर्यंकः)

• सः: he/that
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• ते: your/of you
• ते: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यम-पुरुष-सर्वनाम, षष्ठी (Genitive) एकवचन / प्रथमा (Nom.) बहुवचन—अत्र संदिग्ध; सन्दर्भे ‘ते’ = ‘तव/तवाः’ (your) अधिकयुक्तम्

• अथ: then
• अथ: Kriyā-viśeṣaṇa (Discourse link)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)

• प्लवंगमाः: monkeys
• प्लवंगमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्लवंगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Speaker

Narrator (contextual narrative voice within Nāgarakhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rājā (unnamed)

Visual Art Cues

Scene: After being cursed, Viṣṇu vanishes instantly; the ornate hall, couch, and attendants also dissolve—like a dream evaporating.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Vṛndā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Adharma triggers immediate withdrawal of grace; māyā-built splendour is impermanent and vanishes when truth asserts itself.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The chapter belongs to a tīrtha-māhātmya section, but this verse is narrative (not a direct tīrtha-glorification line) and does not name the site.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.