Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

क्षंतव्यं विप्रियं मह्यं यत्त्वां त्यक्त्वा रणं गतः । इत्यादि वचनैस्तेन वृंदा संस्मारिता तदा

Transliteration

kṣaṃtavyaṃ vipriyaṃ mahyaṃ yattvāṃ tyaktvā raṇaṃ gataḥ | ityādi vacanaistena vṛṃdā saṃsmāritā tadā

Translation

“میری طرف سے جو ناگوار ہوا، اسے معاف کرنا—کہ میں تمہیں چھوڑ کر میدانِ جنگ کو چلا گیا۔” ایسے اور کلمات سے اُس نے اُس وقت وِرِندا کو تسلی دی اور اسے ہوش و یاد میں قائم کیا۔

Word by Word

• क्षंतव्यम्: to be forgiven
• क्षंतव्यम्: Karma (Object of forgiving/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: क्षम् (धातु) + तव्यत् (कृदन्त)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/obligatory); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन; विधेय (to be forgiven)

• विप्रियम्: an offense/unpleasant thing
• विप्रियम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वि-प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन (an unpleasant act/thing)

• मह्यम्: to me
• मह्यम्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी विभक्ति; एकवचन (Dative singular)

• यत्: that/since
• यत्: Sambandha (Clause linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् सम्बन्धबोधक (relative particle introducing clause: 'since/that')

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया विभक्ति; एकवचन (Accusative singular)

• त्यक्त्वा: having left
• त्यक्त्वा: Kriya (पूर्वक्रिया/Adverbial action)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund); पूर्वकालिक क्रिया (having abandoned)

• रणम्: battle
• रणम्: Karma (Goal/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन (Neuter, Accusative singular)

• गतः: went
• गतः: Kriya (Predicate notion/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन (having gone)

• इत्यादि: thus and so on
• इत्यादि: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति + आदि (प्रातिपदिक/अव्ययसमास)
• Form: अव्ययीभावसमास; अव्यय (etc., thus and so on)

• वचनैः: with words
• वचनैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; तृतीया विभक्ति; बहुवचन (Neuter, Instrumental plural)

• तेन: by him
• तेन: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया विभक्ति; एकवचन (Instrumental singular)

• वृंदा: Vṛndā
• वृंदा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृंदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन (Feminine, Nominative singular)

• संस्मारिता: was reminded
• संस्मारिता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-√स्मृ (धातु) + णिच् (causative) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle, causative sense); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन (was reminded)

• तदा: then
• तदा: Sambandha (Temporal marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb)

Speaker

Narrator (reporting Jālandhara’s words to Vṛndā)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Vṛndā

Visual Art Cues

Scene: The beloved asks forgiveness for leaving for battle; through tender words he consoles Vṛndā, restoring her composure and memory.

Characters & Entities

• Vṛndā
• Battle (raṇa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes humility and seeking forgiveness; speech that heals and restores balance is praised in Purāṇic ethics.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it continues the māhātmya storyline.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.