Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः । जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेंद्रियः

Transliteration

atyaiśvaryasamāyukto gajavājirathānvitaḥ | jitāripakṣastejasvī dātā bhogī jiteṃdriyaḥ

Translation

وہ بے پناہ دولت و شوکت سے آراستہ تھا، ہاتھیوں، گھوڑوں اور رتھوں سے مزین۔ دشمن لشکروں کو مغلوب کرنے والا، نورانی، سخی، لذتِ دنیا سے بہرہ مند ہونے کے قابل، اور حواس پر قابو رکھنے والا تھا۔

Word by Word

• अत्यैश्वर्यसमायुक्तः: endowed with great prosperity
• अत्यैश्वर्यसमायुक्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + ऐश्वर्य (प्रातिपदिक) + सम्-युक्त (युज् धातु + क्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (अत्यैश्वर्येण समायुक्तः = endowed with great wealth/power)

• गजवाजिरथान्वितः: accompanied by elephants, horses, and chariots
• गजवाजिरथान्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गज (प्रातिपदिक) + वाजि (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक) + अन्वित (अन्-इ धातु/अन्वि + क्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्व-समाहारः (गज-वाजि-रथैः अन्वितः = accompanied by elephants, horses, chariots)

• जितारिपक्षः: having conquered the enemy faction
• जितारिपक्षः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जित (जि धातु + क्त कृदन्त) + अरि (प्रातिपदिक) + पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (अरिपक्षः जितः येन/यस्य = whose enemy side is conquered)

• तेजस्वी: splendid, radiant
• तेजस्वी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तेजस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (इन्-प्रत्ययान्त)

• दाता: a giver, donor
• दाता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दा (धातु) + तृ (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कर्तरि कृदन्त (agent noun, तृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भोगी: enjoyer, one who enjoys
• भोगी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भोगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (इन्-प्रत्ययान्त)

• जितेन्द्रियः: self-controlled (having conquered the senses)
• जितेन्द्रियः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जित (जि धातु + क्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिवत्-प्रयोगः/तत्पुरुषः (इन्द्रियाणि जितानि यस्य = one who has conquered the senses)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas

Visual Art Cues

Scene: King Vasusena displayed with elephants, horses, and chariots; yet shown calm and restrained, giving gifts to supplicants—an image of controlled power and generosity.

Characters & Entities

• Vasusena

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Prosperity is praised when joined to dāna (charity) and jitendriyatā (self-mastery), presenting kingship as dharma-guided.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is named in this verse; it characterizes the protagonist within the broader tīrtha narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied virtue of dāna (giving), but no specific rite is prescribed here.