Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ऋषय ऊचुः त्वया सूतज तत्रस्थं याज्ञवल्क्यस्य कीर्तितम् । तीर्थं वररुचेश्चैव वैनायक्यं प्रविद्यते

Transliteration

ṛṣaya ūcuḥ tvayā sūtaja tatrasthaṃ yājñavalkyasya kīrtitam | tīrthaṃ vararuceścaiva vaināyakyaṃ pravidyate

Translation

رِشیوں نے کہا: اے سوت کے فرزند! تم نے وہاں واقع یاج्ञولکیہ کے تیرتھ کا بیان کیا؛ اور ورروچی کا تیرتھ بھی معروف ہے—اور ساتھ ہی وینایک (گنپتی سے منسوب) مقدس مقام بھی۔

Word by Word

• ऋषयः: the sages
• ऋषयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Agent-instrument)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्री (Pronoun), तृतीया (Instrumental/करण), एकवचन

• सूतज: O son of the Sūta
• सूतज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सूतज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; समासः—सूतस्य जः/ज (पुत्रः) (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• तत्रस्थम्: situated there
• तत्रस्थम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तत्र + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभावः—तत्र स्थितम्

• याज्ञवल्क्यस्य: of Yājñavalkya
• याज्ञवल्क्यस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: याज्ञवल्क्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• कीर्तितम्: has been described/mentioned
• कीर्तितम्: Karma/Predicate adjective
• Type: Adjective
• Root: कीर्तित (कृदन्त-प्रातिपदिक; कीर्त् धातोः क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• तीर्थम्: the sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• वररुचेः: of Vararuci
• वररुचेः: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वररुचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय—समुच्चयबोधक (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Emphasis particle
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय—अवधारण (particle: indeed/only)

• वैनायक्यम्: (the) Vaināyaka (related to Gaṇapati) [tīrtha]
• वैनायक्यम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: वैनायक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• प्रविद्यते: is known/understood
• प्रविद्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगः (passive sense: ‘is known’)

Speaker

Ṛṣis (Sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Yājñavalkya-tīrtha; Vararuci-tīrtha; Vaināyaka (Gaṇapati) spot

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sūta (sūtaja)

Visual Art Cues

Scene: An assembly of sages seated in a forest hermitage questions Sūta; behind them a stylized map-like vista shows three markers: a riverbank tīrtha for Yājñavalkya, another for Vararuci, and a Gaṇapati shrine (Vaināyaka).

Characters & Entities

• Sūta
• Yājñavalkya
• Vararuci
• Vināyaka/Gaṇapati
• Tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage tradition is preserved through inquiry and transmission—sages prompt the narrator to reveal fuller kṣetra-glories.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage points to Yājñavalkya-tīrtha, Vararuci-tīrtha, and a Vaināyaka (Gaṇapati) sacred spot in the same region.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it is a question framing further exposition about the tīrthas.