Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 52

Devanagari script

दीर्घायुर्बहुपुत्रश्च शत्रुंपक्षक्षयावहः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा अटाख्यः स बभूव ह

Transliteration

dīrghāyurbahuputraśca śatruṃpakṣakṣayāvahaḥ | etasmātkāraṇādviprā aṭākhyaḥ sa babhūva ha

Translation

وہ دراز عمر، بہت سے بیٹوں سے سرفراز، اور دشمن کے لشکروں کو مٹانے والا ہوگا؛ انہی سببوں سے، اے برہمنو، وہ یقیناً ‘اَٹ’ کے نام سے معروف ہوا۔

Word by Word

• दीर्घायुः: long-lived
• दीर्घायुः: Karta (Qualifier/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक) + आयुस्/आयुः (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘दीर्घम् आयुः यस्य’—विशेषणरूपेण), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• बहुपुत्रः: having many sons
• बहुपुत्रः: Karta (Qualifier/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (‘बहवः पुत्राः यस्य’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• शत्रुं: enemy
• शत्रुं: Karma (Object within compound sense/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पक्षक्षयावहः: bringing destruction of (the enemy’s) side/faction
• पक्षक्षयावहः: Karta (Qualifier/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक) + आवह (प्रातिपदिक; √वह् with आ-)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी/कर्मधारय-भाव: ‘पक्षस्य क्षयम् आवहति’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शत्रुं-सम्बद्ध-विशेषण (enemy’s faction-destruction-bringing)

• एतस्मात्: therefore/from this
• एतस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb: ‘from this/therefore’)

• कारणात्: from the reason/cause
• कारणात्: Hetu/Apadana (Cause/Reason)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु/अपादान), एकवचन

• विप्राः: O brahmins / brahmins
• विप्राः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बोधनार्थेऽपि (contextually vocative-like)

• अटाख्यः: named ‘Aṭa’
• अटाख्यः: Karta (Predicate qualifier/कर्तृ-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अट (प्रातिपदिक/नाम) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (नामधारय: ‘अट इति आख्यः’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• बभूव: became
• बभूव: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; √भू (to become)

• ह: indeed/forsooth
• ह: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/itihaasa-marker)

Speaker

Narrator (contextual)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: brāhmaṇāḥ

Visual Art Cues

Scene: Bhaviṣyat-rājā ‘Aṭa’ iti kīrti-yuktaḥ—dīrghāyuḥ, bahuputraḥ; yuddha-dṛśyaṃ śatru-sainyānāṃ kṣayaḥ; pṛṣṭhataḥ dharma-dhvajaḥ, viprāḥ āśīrvādaṃ dadati.

Characters & Entities

• brāhmaṇas (viprāḥ)
• King Aṭa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine favor in tīrtha narratives manifests as dharmic kingship: longevity, progeny, and protection of the realm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Aṭeśvara/Hāṭakeśvara-kṣetra is the sacred setting behind the royal epithet and blessings.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it lists fruits and attributes associated with the king.