Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 111

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तावानर्ताधिपतिकृतशोककथनंनामैकादशोत्तर शततमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye damayantyupākhyāne damayantyā vipraśāpena śilātvaprāptāvānartādhipatikṛtaśokakathanaṃnāmaikādaśottara śatatamo'dhyāyaḥ

Translation

یوں شری اسکند مہاپُران کے اکیاسی ہزار شلوکوں والی سنہتا کے چھٹے ناگرکھنڈ میں، شری ہاٹکیشور-کشیتر ماہاتمیہ کے ضمن میں دمیانتی اُپاکھیان کے اندر، ‘برہمن کے شاپ سے دمیانتی کے پتھر بن جانے پر انرت کے راجا کے نوحے کا بیان’ نامی ایک سو گیارھواں ادھیائے اختتام کو پہنچا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय (समाप्ति/उद्धरण) — ‘thus’ (colophon marker)

• श्री-स्कांदे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्री-स्कांदे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + स्कान्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the revered Skanda (Purāṇa)’

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the (section) of eighty-one thousand
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति (संख्या-प्रातिपदिक) + साहस्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; संहितायाम् इति विशेषण — ‘in the (collection) of eighty-one thousand’

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; नागरखण्डे इति विशेषण — ‘in the sixth’

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागर (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्ये: in the Māhātmya of Śrī Hāṭakeśvara sacred field
• श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्ये: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक) + माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the Māhātmya of the Śrī Hāṭakeśvara-kṣetra’

• दमयन्ती-उपाख्याने: in the episode of Damayantī
• दमयन्ती-उपाख्याने: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दमयन्ती (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• दमयन्त्याः: of Damayantī
• दमयन्त्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दमयन्ती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• विप्र-शापेन: by a brāhmaṇa's curse
• विप्र-शापेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + शाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• शिलात्व-प्राप्तौ: upon attaining the state of stone
• शिलात्व-प्राप्तौ: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिला (प्रातिपदिक) + त्व (प्रत्ययान्त-भाव) + प्राप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘upon (her) attaining stoneness’

• आनर्त-अधिपति-कृत-शोक-कथनम्: the account of the grief uttered by the lord of Ānarta
• आनर्त-अधिपति-कृत-शोक-कथनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आनर्त (प्रातिपदिक) + अधिपति (प्रातिपदिक) + कृत (प्रातिपदिक) + शोक (प्रातिपदिक) + कथन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘the narration of lament made by the lord of Ānarta’

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Naming/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय/निपात)
• Form: अव्यय (नामनिर्देश) — ‘named/called’

• एकादशोत्तर-शततमः: one hundred and eleventh
• एकादशोत्तर-शततमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: एकादशोत्तर (प्रातिपदिक) + शततम (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इति विशेषण — ‘one hundred and eleventh’

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Colophon (textual closing formula; traditionally Sūta’s narration context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śrīhāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Readers/reciters of the Saṃhitā

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: a scribe or reciter concludes the chapter, with a small icon of Hāṭakeśvara Śiva and the kṣetra indicated, signaling the end of the lament episode.

Characters & Entities

• Skanda Mahāpurāṇa
• Nāgara-khaṇḍa
• Śrīhāṭakeśvara-kṣetra
• Damayantī
• Vipra (Brāhmaṇa)
• Anarta-adhipati

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The colophon frames the episode as a karma-and-curse narrative within a kṣetra-māhātmya, guiding readers to interpret events through dharma and sacred geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śrīhāṭakeśvara-kṣetra (named explicitly as the māhātmya setting).

What ritualistic prescription is mentioned?

None in the colophon; it provides bibliographic and thematic identification.