Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवंतः समंततः । इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः

Transliteration

tataste mānavāḥ sarve pradravaṃtaḥ samaṃtataḥ | itaścetaśca dhāvanti prāṇarakṣaṇatatparāḥ

Translation

پھر وہ سب لوگ ہر سمت گھبرا کر بھاگ اٹھے؛ جان بچانے کی دُھن میں اِدھر اُدھر دوڑتے پھرے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha/Temporal
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तस्मात्/तदनन्तरम् इत्यर्थे अव्ययम् (adverb: then/from there)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुल्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (pronoun, nominative plural masculine)

• मानवाः: men, people
• मानवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (nominative plural masculine)

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम्; विशेषणम् (adjective agreeing with मानवाः)

• प्रद्रवन्तः: running away
• प्रद्रवन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्र-द्रु (धातु)
• Form: वर्तमानकाले (लट्-अर्थे) शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुल्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (present active participle, nominative plural masculine)

• समन्ततः: from all sides
• समन्ततः: Adhikarana (Scope/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: परितः/सर्वतः इत्यर्थे अव्ययम् (adverb: on all sides)

• इतश्: this way
• इतश्: Adhikarana (Direction/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इतस् (अव्यय)
• Form: दिशावाचक-अव्ययम् (adverb: from here/this way)

• चेतश्: that way
• चेतश्: Adhikarana (Direction/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: चेतस् (अव्यय-प्रयोग)
• Form: दिशावाचक-अव्ययप्रयोगः (adverbial use: that way); छन्दसि/प्रयोगविशेषः

• च: and
• च: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• धावन्ति: they run
• धावन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: धाव् (धातु)
• Form: लट्-लकारः; परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; बहुवचनम् (present indicative, 3rd plural)

• प्राणरक्षणतत्पराः: intent on saving their lives
• प्राणरक्षणतत्पराः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण + रक्षण + तत्पर (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषभावः (प्राणरक्षणे तत्पराः); पुल्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम्; विशेषणम् (adjective: intent on protecting life)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration; specific speaker not explicit in this snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Panicked crowds scattering in all directions across a dusty road network; some look back in terror; the sacred precinct’s gateway stands behind them, lamps flickering as chaos spreads.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When adharma threatens a sacred region, ordinary life collapses into fear; protection of people and kṣetra becomes a dharmic necessity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate passage frames a threatened tīrtha-kṣetra in the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya; the specific site is clarified in the surrounding verses (not fully contained in this single shloka).

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it describes the people’s panic and flight.