Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 19

Devanagari script

तपसा परमेणैव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितः सुभ्रु अहं तिष्ठमि तत्त्वतः । तस्माच्च प्रकृते सिद्धैर् कार्यः संग्रहः क्वचित्

Transliteration

tapasā parameṇaiva prakṛtiṃ nāśayāmyaham | prakṛtyā rahitaḥ subhru ahaṃ tiṣṭhami tattvataḥ | tasmācca prakṛte siddhair kāryaḥ saṃgrahaḥ kvacit

Translation

میں صرف اعلیٰ ترین تپسیا کے ذریعے پرکرتی کو لَے کر دیتا ہوں۔ اے خوش ابرو! پرکرتی سے جدا ہو کر میں تَتّو کے سچ میں قائم رہتا ہوں۔ اس لیے کبھی کبھی سدھ جنوں کو بھی اپنی پرکرتی کو سنبھال کر سمیٹنا چاہیے۔

Word by Word

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन — Instrumental singular; साधन-निर्देश

• परमेण: supreme
• परमेण: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन — Instrumental singular; विशेषण (tapasā इत्यस्य)

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle); अवधारणार्थक

• प्रकृतिम्: Prakṛti (nature)
• प्रकृतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन — Accusative singular

• नाशयामि: I destroy
• नाशयामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नाशय् (धातु) < नश् (धातु) + णिच्
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिच्-प्रयोग (causative)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन — Nominative singular

• प्रकृत्या: by/with Prakṛti
• प्रकृत्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन — Instrumental singular

• रहितः: devoid (of)
• रहितः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — Nominative singular; विशेषण (अहम् इत्यस्य)

• सुभ्रु: O fair-browed one
• सुभ्रु: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सु-भ्रू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन — Vocative singular; कर्मधारयः (सु + भ्रू)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st), एकवचन — Nominative singular

• तिष्ठामि: I stand/abide
• तिष्ठामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तत्त्वतः: in truth/essentially
• तत्त्वतः: Adhikarana (Adverbial locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्त्वतस् (अव्यय; तत्त्व + तस्)
• Form: अव्यय (adverb); तस्-प्रत्ययान्त; यथार्थार्थे

• तस्मात्: therefore/from that
• तस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन — Ablative singular; हेत्वर्थे

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• प्रकृते: of Prakṛti
• प्रकृते: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन — Genitive singular

• सिद्धैः: by the accomplished ones (siddhas)
• सिद्धैः: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन — Instrumental plural; कर्तृ-सम्बन्धे (agentive instrument)

• कार्यः: to be done/necessary
• कार्यः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — Nominative singular; विधेय-विशेषण (saṃgrahaḥ इत्यस्य)

• संग्रहः: restraint/collection
• संग्रहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन — Nominative singular

• क्वचित्: sometimes/at some point
• क्वचित्: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb); देश/काल-अनिश्चितार्थक

Speaker

Śiva (Maheśa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra/Kedāranātha kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: Śiva in Himalayan austerity, serene and luminous, speaking of dissolving prakṛti; subtle imagery of guṇas as veils dissolving into stillness while siddhas practice restraint nearby.

Characters & Entities

• Śiva
• Prakṛti
• Siddhas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Supreme tapas leads beyond the pull of prakṛti; spiritual maturity includes disciplined restraint of one’s nature.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kedāra setting is contextual; the verse primarily glorifies inner conquest through tapas.

What ritualistic prescription is mentioned?

An inner prescription: practice supreme tapas and cultivate saṃgraha (restraint) of prakṛti.