Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

सचेतनं च पुरुषं प्रकृतिं च विचेतनाम् । प्राहुर्बुधा नराध्यक्ष पुंसश्चप्रकृतिः प्रिया

Transliteration

sacetanaṃ ca puruṣaṃ prakṛtiṃ ca vicetanām | prāhurbudhā narādhyakṣa puṃsaścaprakṛtiḥ priyā

Translation

داناؤں کے نزدیک پُرُش چیتن ہے اور پرکرتی اَچیتن۔ اے مردوں کے سردار! وہ یہ بھی کہتے ہیں کہ پرکرتی مجسّم جیووں کو نہایت پیاری ہے۔

Word by Word

• सचेतनम्: conscious
• सचेतनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स-चेतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; विशेषणम् (पुंरुषम् इति विशेष्यस्य)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• पुरुषम्: the person (puruṣa)
• पुरुषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्रकृतिम्: nature (prakṛti)
• प्रकृतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• विचेतनाम्: unconscious, insentient
• विचेतनाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि-चेतन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (प्रकृतिम् इति विशेष्यस्य)

• प्राहुः: they have said / declare
• प्राहुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्शभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• बुधाः: the wise
• बुधाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• नराध्यक्ष: O ruler of men
• नराध्यक्ष: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नर + अध्यक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नराणाम् अध्यक्षः)

• पुंसः: of the man/puruṣa
• पुंसः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुंस्/पुम् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• प्रकृतिः: prakṛti (nature)
• प्रकृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्रियā: dear, beloved
• प्रियā: Karta (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (प्रकृतिः इति विशेष्यस्य)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced; Māheśvarakhaṇḍa narrative frame)

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira

Visual Art Cues

Scene: A teacher-sage addresses a royal listener, illustrating the contrast between luminous Puruṣa (witness) and veiled Prakṛti (guṇas), with subtle iconography of light vs. matter.

Characters & Entities

• Puruṣa
• Prakṛti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It teaches discrimination between consciousness (Puruṣa) and inert nature (Prakṛti), a foundation for overcoming bondage to delusion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None in this verse; it is a doctrinal statement.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the focus is metaphysical distinction.