Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

Transliteration

dhyeyametattava proktaṃ tasmāddhyānaṃ samācaret | dhyānasya lakṣaṇaṃ caitannimeṣārdhamapi sphuṭam

Translation

یہ دھیان کے لائق صورت تمہیں بتا دی گئی؛ پس دھیان کی مشق کرو۔ دھیان کی یہی علامت ہے—آنکھ جھپکنے کے آدھے لمحے میں بھی بالکل واضح۔

Word by Word

• ध्येयम्: to be meditated upon
• ध्येयम्: Karya (Obligatory/कार्य)
• Type: Adjective
• Root: ध्यै (धातु) + यत् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/भाव्य); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तव: for you/of you
• तव: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), एकवचन; सम्बोधनार्थे/possessive genitive

• प्रोक्तम्: has been stated
• प्रोक्तम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘(इदं) प्रोक्तम्’

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (5th), एकवचन; हेत्वर्थे/ablative of reason

• ध्यानम्: meditation
• ध्यानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• समाचरेत्: should practice
• समाचरेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• ध्यानस्य: of meditation
• ध्यानस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• लक्षणम्: characteristic/definition
• लक्षणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक/conjunction)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• निमेषार्धम्: half a blink
• निमेषार्धम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (निमेषस्य अर्धम्)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (सम्भावना/अपि=even/also particle)

• स्फुटम्: clearly
• स्फुटम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्फुट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रियाविशेषणवत्/used predicatively

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced: Māheśvara-khaṇḍa narrative style)

Visual Art Cues

Scene: A teacher-figure instructs a disciple: the dhyeya form of Śiva appears as a steady inner image; a tiny motif of an eye-blink (nimēṣa) symbolizes the minimal unit of successful meditation.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Knowing the dhyeya must be followed by disciplined practice; even brief, clear absorption is a true sign of dhyāna.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; the verse is a sādhanā guideline.

What ritualistic prescription is mentioned?

Practice dhyāna regularly, sustaining clarity of the chosen form even momentarily.