Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 41
Devanagari script
प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्
Transliteration
prāṇāyāmastvayaṃ proktaḥ pratyāhāraṃ tataḥ śṛṇu | viṣayeṣu pravṛttasya cetaso vinivartanam
Translation
یوں پرانایام بیان ہوا؛ اب پرتیاہار سنو۔ یہ اس چِتّ کو واپس کھینچنا ہے جو حِسّی موضوعات کی طرف باہر کو دوڑ پڑا ہو۔
Word by Word
प्राणायामःprāṇāyāma
प्राणायामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राणायाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुnow/indeed
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात; विशेष/विरोधार्थक
अयम्this
अयम्:
Karta (Co-referent/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
प्रोक्तःhas been stated
प्रोक्तः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘has been stated’
प्रत्याहारम्pratyāhāra (withdrawal)
प्रत्याहारम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रत्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ततःthen, thereafter
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formतस्मात्/अनन्तरं इत्यर्थे अव्यय (thereafter/from that)
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन
विषयेषुin sense-objects
विषयेषु:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन
प्रवृत्तस्यof (a mind) engaged/turned toward
प्रवृत्तस्य:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्र + वृत् (धातु) → प्रवृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुं/नपुंसक-सम्भव, षष्ठी (6th), एकवचन; ‘चेतसः’ इति विशेषणम्
चेतसःof the mind
चेतसः:
Shashthi-sambandha (Genitive/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootचेतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
विनिवर्तनम्withdrawal, turning back
विनिवर्तनम्:
Karma/Predicate-noun (Definition/कर्म-निर्देश)
TypeNoun
Rootवि + नि + वृत् (धातु) → विनिवर्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; लक्षण/परिभाषा-रूपेण
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)
Visual Art Cues
Scene: A yogin seated with senses symbolized as five horses being gently reined in; the mind depicted as a bird returning to the heart-lotus; arrows labeled ‘viṣaya’ turned back.
FAQs
After regulating breath, the yogin must withdraw the mind from sense-objects—this is pratyāhāra.
None is mentioned; the focus is on the inner limb of yoga.
A sequential practice is implied: prāṇāyāma first, then pratyāhāra (mental withdrawal).