Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 24

Devanagari script

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

Transliteration

cāṃdrāyaṇādīni punastapāṃsi vihitāni ca | āhāralāghavaparaḥ kuryāttattapa ucyate

Translation

چاندریائن وغیرہ جیسی تپسیا واقعی مقرر کی گئی ہیں؛ اور جو خوراک کو ہلکا رکھنے کی ریاضت کرے، اسی کو تپس (تپ) کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• चांद्रायणादीनि: cāndrāyaṇa and other (vows)
• चांद्रायणादीनि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चांद्रायण + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), बहुवचन; ‘आदि’समासान्त-प्रत्यययुक्तम् (cāndrāyaṇa-etc.)

• पुनः: again, further
• पुनः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• तपांसि: austerities, penances
• तपांसि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), बहुवचन

• विहितानि: prescribed, enjoined
• विहितानि: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + धा (धातु) → विहित (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘तपांसि’ इति विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• आहारलाघवपरः: one devoted to lightness of diet
• आहारलाघवपरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आहार + लाघव + पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; ‘आहारस्य लाघवे परः’ इति; कर्तृपदस्य विशेषणम्

• कुर्यात्: should do, should perform
• कुर्यात्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; ‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• उच्यते: is called
• उच्यते: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लट् (present), कर्मणि-प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative style)

Visual Art Cues

Scene: A Shaiva ascetic or disciplined householder sits near a simple altar with bilva leaves and a water pot, taking sparse food in measured portions, moon phases subtly indicated to evoke Cāndrāyaṇa.

Characters & Entities

• Cāndrāyaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tapas is disciplined self-restraint, especially through regulated and light diet, supported by scripturally enjoined vows.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is named; the verse describes vrata-based discipline rather than a location’s māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Cāndrāyaṇa and related austerity-vratas are mentioned, along with dietary reduction as a form of tapas.