Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 102

Devanagari script

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

Transliteration

pūrvāḥ ṣoḍaśa cāpyaṣṭau tejaso yakṣasadmani | manogatitvaṃ bhūtānāmantarniveśanaṃ tathā

Translation

وہ پہلے سولہ اور یہ آٹھ بھی، یَکشوں کے مسکن میں تیجس کے لوک سے متعلق کہے گئے ہیں۔ وہاں یہ بھی ہیں: مخلوقات کا خیال کی رفتار سے چلنا، اور (دوسروں کے) اندر داخل ہو جانا۔

Word by Word

• पूर्वाः: former, earlier
• पूर्वाः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (षोडश)

• षोडश: sixteen
• षोडश: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षोडशन्/षोडश (प्रातिपदिक; संख्या)
• Form: संख्याशब्द, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचनार्थे अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like numeral)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordinator/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: सम्भावना/समुच्चयार्थक-निपात (also/even)

• अष्टौ: eight
• अष्टौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अष्टन् (प्रातिपदिक; संख्या)
• Form: पुंलिङ्ग (संख्याशब्द-प्रयोग), प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• तेजसः: of (the) splendor/fire-energy
• तेजसः: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• यक्ष-सद्मनि: in the abode of the yakṣas
• यक्ष-सद्मनि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यक्ष (प्रातिपदिक) + सद्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (यक्षाणां सद्मनि)

• मनः-गतित्वम्: mind-like speed; ability to move as fast as thought
• मनः-गतित्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + गति (प्रातिपदिक) + त्व (प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भाववाचक-नाम; तत्पुरुष (मनसः गतिः इव/मनोगतिः तस्य भावः)

• भूतानाम्: of beings
• भूतानाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• अन्तः-निवेशनम्: entering within; internal entry
• अन्तः-निवेशनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्तः (अव्यय) + निवेशन (प्रातिपदिक; √विश् प्रवेशने + नि उपसर्ग)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव (अन्तः = भीतर)

• तथा: likewise, also
• तथा: Samuccaya (Coordinator/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/समुच्चयार्थक-अव्यय (thus/also)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa framing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Yakṣa-sadman / Tejas-loka (mythic)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant ‘Tejas realm’ with Yakṣa guardians; beings move like thought across luminous space and can enter within others—depicted as subtle, translucent overlays.

Characters & Entities

• Yakṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa maps siddhis across cosmic realms, presenting mind-swiftness and subtle entry as outcomes of refined tejas and yogic control.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No earthly tīrtha is glorified; the verse references a mythic realm (yakṣa-sadman).

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it continues a classification of attainments.