Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 74

Devanagari script

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

Transliteration

vyabhajaccaturā śītilakṣāstā jīvayonayaḥ | sakāśānmanasastadvadātmanaḥ prabhavaṃti hi

Translation

اس نے ان جاندار یونیوں کو مزید تقسیم کر کے چوراسی لاکھ کر دیا۔ وہ من کے قرب سے پیدا ہوتی ہیں—اور اسی طرح، یقیناً، آتما (نفسِ حقیقی) سے بھی۔

Word by Word

• व्यभजत्: distributed/divided
• व्यभजत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + अभज् (धातु √भज्)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• चतुराः: four
• चतुराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चतुर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), बहुवचन; विशेषणम् (qualifying ‘जीवयोनयः’)

• शीतिलक्षाः: sixty-lakh (in number)
• शीतिलक्षाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शीति + लक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), बहुवचन; समासः—शीतिलक्ष (द्विगु: ‘शीति(=षष्टिः) लक्षाणि’ = sixty lakhs)

• ताः: those
• ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), बहुवचन; निर्देश (referring to the said groups)

• जीवयोनयः: wombs/species of living beings
• जीवयोनयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव + योनि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), बहुवचन; समासः—जीवयोनि (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘जीवानां योनयः’)

• सकाशात्: from (the vicinity of)
• सकाशात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: सकाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन; अर्थे ‘निकटात्/पासात्’ (from the vicinity of)

• मनसः: of the mind
• मनसः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Sambandha (Comparison/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धितान्त-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb: similarly/in the same way)

• आत्मनः: of the self
• आत्मनः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• प्रभवन्ति: arise/originate
• प्रभवन्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + भू (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis/reason)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative convention)

Visual Art Cues

Scene: A wheel of 84-lakh births symbolized as many forms around a mandala; at the hub sits the mind (manas) as a charioteer, and behind it a luminous Self (ātman) as the silent witness.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The vast range of births is linked to mind and selfhood; mastery and purification of the mind is implied as central to liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced; the verse is cosmological and psychological.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is given; the implied discipline is manonigraha (governance of mind) and sāttvika refinement.