Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

Transliteration

ahaṃkāraśca mahatā taṃ cāpi prakṛtiḥ parā | daśottarāṇi sarvāṇi ṣaḍāhuḥ saptamaṃ ca tat

Translation

اہنکار کو مہت تتّو نے گھیر رکھا ہے، اور مہت کو پھر پرم پرکرتی نے۔ یہ سب پردے پیمانے میں دس گنا ہیں؛ کہتے ہیں کہ چھ پردے ہیں، اور وہ پرکرتی ساتواں ہے۔

Word by Word

• अहंकारः: ego-principle (ahaṃkāra)
• अहंकारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहंकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); समासः—अहम् + कार (तत्पुरुष: ‘I-maker’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• महता: by/with Mahat (the Great principle)
• महता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसक/पुं (तत्त्व-नाम), तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental, Singular); ‘महत्तत्त्व’ (the Great principle)

• तम्: that (it)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक (सन्दर्भानुसार), द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Accusative, Singular)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय, अप्यर्थे/समुच्चये (also)

• प्रकृतिः: Prakṛti (primordial nature)
• प्रकृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

• परा: supreme, higher
• परा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular); प्रकृतिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• दशोत्तराणि: the tenfold (ones/layers)
• दशोत्तराणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दशोत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन (Neuter, Nom./Acc., Plural); समासः—दश + उत्तर (तत्पुरुष)

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन (Neuter, Nom./Acc., Plural); दशोत्तराणि इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• षट्: six
• षट्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: षट् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्या, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचनार्थे अव्ययवत् प्रयोग (numeral ‘six’)

• आहुः: they say, they declare
• आहुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन (3rd person plural); परस्मैपद

• सप्तमम्: the seventh
• सप्तमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सप्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nom./Acc., Singular); क्रमवाचक (ordinal)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• तत्: that (as such)
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nom./Acc., Singular)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages

Skanda Dialogue

Listener: Pārtha (Arjuna)

Visual Art Cues

Scene: A contemplative diagram-like scene: concentric subtle spheres labeled (ahaṃkāra inside mahat inside prakṛti), with a meditating sage/warrior-listener at the edge; prakṛti shown as a vast dark-gold matrix, mahat as luminous intellect, ahaṃkāra as a small bright knot.

Characters & Entities

• Ahaṃkāra
• Mahat
• Prakṛti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Beyond gross elements lie subtler principles (ahaṃkāra, mahat, prakṛti); liberation implies transcending these layers through right knowledge and devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this verse is metaphysical/cosmological.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.