Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 34

Devanagari script

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

Transliteration

kālāgniṃ prerayatyeva kalpāṃte dahyate jagat | evaṃvidhamadhaḥsūtraṃ nirmitaṃ cātra bhārata

Translation

وہ یقیناً کال آگنی کو حرکت میں لاتا ہے؛ کلپ کے اختتام پر جگت جل کر راکھ ہو جاتا ہے۔ یوں، اے بھارت، یہاں ایسا ہی ادھہ-سوتر (زیریں سہارا/ڈھانچا) بنایا گیا ہے۔

Word by Word

• कालाग्निम्: the fire of time (kālāgni)
• कालाग्निम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कालस्य अग्निः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति (Accusative); एकवचन

• प्रेरयति: impels/sets in motion
• प्रेरयति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रेर्/प्रि (धातु) + णिच्
• Form: लट्-लकार; परस्मैपद; प्रथम-पुरुष; एकवचन

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक

• कल्पान्ते: at the end of an aeon
• कल्पान्ते: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्पान्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कल्पस्य अन्तः); पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति (Locative); एकवचन

• दह्यते: is burned
• दह्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: लट्-लकार; कर्मणि-प्रयोग (Passive); प्रथम-पुरुष; एकवचन

• जगत्: the world
• जगत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• एवंविधम्: of such a kind
• एवंविधम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एवं (अव्यय) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (एवं विधम्); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (अधःसूत्रम्)

• अधःसूत्रम्: the lower thread/line (lower stratum)
• अधःसूत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अधः (अव्यय) + सूत्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• निर्मितम्: constructed/formed
• निर्मितम्: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मा (धातु: मा + निर् उपसर्ग) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; (अधःसूत्रम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय-बोधक

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक (here)

• भारत: O Bhārata
• भारत: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति (Vocative); एकवचन

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages

Skanda Dialogue

Listener: Bhārata

Visual Art Cues

Scene: A cosmic panorama at kalpānta: the Fire of Time expands outward, consuming worlds; above, faint silhouettes of lokas dissolve; below, the 'adhaḥ-sūtra' appears as a dark axis/cord anchoring the structure, while a narrator addresses Bhārata.

Characters & Entities

• Kālāgni (time-fire)
• Bhārata (addressee)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Creation and dissolution are lawful phases of time; even cosmic destruction (kālāgni) is an ordered function within dharma-governed reality.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this passage is cosmological rather than a tīrtha-māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.