Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 180

Devanagari script

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

Transliteration

yayāniruddhaḥ kathita uṣāyāḥ patiruttamaḥ | yoginīnāṃ variṣṭhā yā mahākālasya vallabhā

Translation

وہی جس نے اُشا کے افضل شوہر اَنِرُدھ کو ظاہر کیا؛ وہی جو یوگنیوں میں سب سے برتر ہے؛ اور جو مہاکال کی محبوبہ ہے۔

Word by Word

• yayā: by whom/with whom
• yayā: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; सर्वनाम

• aniruddhaḥ: Aniruddha
• aniruddhaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: aniruddha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेष्य (नाम)

• kathitaḥ: is called/was said
• kathitaḥ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √kath (कथ् धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे ‘कथितः’ = ‘is said/called’

• uṣāyāḥ: of Uṣā
• uṣāyāḥ: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: uṣā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध), एकवचनम्

• patiḥ: husband/lord
• patiḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: pati (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• uttamaḥ: excellent, best
• uttamaḥ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: uttama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• yoginīnām: of the yoginīs
• yoginīnām: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yoginī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• variṣṭhā: the most excellent
• variṣṭhā: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: variṣṭha (प्रातिपदिक; श्रेष्ठतम)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• yā: who (she)
• yā: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• mahākālasya: of Mahākāla
• mahākālasya: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: mahā + kāla (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—महान् चासौ कालः (कर्मधारय-तत्पुरुष)

• vallabhā: beloved (consort)
• vallabhā: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vallabhā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Barkareśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Arjuna

Visual Art Cues

Scene: A radiant Yoginī, serene yet formidable, gestures as a revealer—indicating Aniruddha’s presence—while Mahākāla’s aura looms protectively; the scene blends Vaishnava romance-legend with Shaiva tantric sanctity.

Characters & Entities

• Citralekhā
• Aniruddha
• Uṣā
• Yoginīs
• Mahākāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It elevates a devotee-attendant through sacred association: devotion, yogic excellence, and proximity to Mahākāla confer renown.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mahākāla’s sacred sphere is implied, continuing the Mahākāla/Barkareśvara māhātmya framework.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive identification of Citralekhā’s fame and status.