Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 7

Devanagari script

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् । ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत

Transliteration

tataḥ svabhāvakālābhyāṃ svarūpābhyāṃ samīritam | īkṣaṇenaiva prakṛtermahattattvamajāyata

Translation

پھر اپنے ہی سُبھاؤ اور کال (زمان) سے—جو اپنے اپنے سوروپ کے مطابق کارفرما تھے—محض اِیکشَن (شعوری نظر) کے ذریعے پرکرتی سے مہت تتّو (کائناتی بُدھی) پیدا ہوا۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; अव्यय-क्रियाविशेषण (thereupon/then)

• स्वभावकालाभ्याम्: by nature and time
• स्वभावकालाभ्याम्: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्वभाव + काल (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), द्विवचन; द्वन्द्व-समास (स्वभावः च कालः च)

• स्वरूपाभ्याम्: by (their) own forms
• स्वरूपाभ्याम्: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्वरूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), द्विवचन

• समीरितम्: was set in motion / impelled
• समीरितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम् + ईर् (धातु) → समीरित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन; कर्मणि-भाव (impelled/activated)

• ईक्षणेन: by (mere) seeing/glance
• ईक्षणेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• प्रकृतेः: of Prakṛti
• प्रकृतेः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• महत्तत्त्वम्: the great principle (Mahat-tattva)
• महत्तत्त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महत् + तत्त्व (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारय-समास (महत् तत्त्वम्)

• अजायत: arose, was born
• अजायत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

Speaker

Nārada

Visual Art Cues

Scene: A subtle vibration passes through the dark matrix of prakṛti; a luminous ‘glance’ descends like a thin beam; from it condenses Mahat as a radiant, orderly sphere or lotus of intelligence emerging from the cosmic waters.

Characters & Entities

• Prakṛti
• Kāla
• Mahat-tattva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The cosmos unfolds through lawful principles—time, inherent nature, and intentionality—implying a meaningful, dharma-aligned order in existence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; the verse is part of the cosmological preface.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.