Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 83

Devanagari script

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः । पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्

Transliteration

dvāri sthitaṃ pratihāraṃ vaṃcayitvā ca pāvakaḥ | pārāvatasya rūpeṇa praviveśa harāṃtikam

Translation

دروازے پر کھڑے دربان کو فریب دے کر، پاوَک (اگنی) کبوتر کی صورت اختیار کر کے ہَرَ کے اندرونی حضور میں داخل ہو گیا۔

Word by Word

• द्वारि: at the door
• द्वारि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• स्थितम्: standing
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √स्था (स्था—भ्वादि) (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुं/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रतिहारम् इति विशेषण

• प्रतिहारम्: the doorkeeper
• प्रतिहारम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रतिहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वञ्चयित्वा: having deceived
• वञ्चयित्वा: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √वञ्च् (वञ्चँ—भ्वादि) + णिच् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), णिच्-प्रयोग (causative nuance: 'having deceived')

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• पावकः: Pāvaka (Agni)
• पावकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पावक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पारावतस्य: of a pigeon
• पारावतस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पारावत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• रूपेण: in the form
• रूपेण: Karana (Means/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• प्रविवेश: entered
• प्रविवेश: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√विश् (विशँ—तुदादि)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• हरान्तिकम्: near Hara / into Hara’s vicinity
• हरान्तिकम्: Karman (Goal/Object of motion/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक) + अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास ('near Hara'); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: Agni, having tricked the gatekeeper, slips inside in the form of a dove—white/grey bird with a faint fiery aura—toward Śiva’s inner chamber.

Characters & Entities

• Agni (Pāvaka)
• Hara (Śiva)
• Pratīhāra (doorkeeper)
• Dove (Pārāvata)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Approaching the Divine through deceit reflects spiritual immaturity; purity of intent matters when nearing Śiva.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is specified; the scene is Śiva’s inner precinct (Hara’s presence) within the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse narrates Agni’s entry by disguise.