Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 37

Devanagari script

चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्

Transliteration

caturmukhena vailakṣyaṃ gato'smi kathamemi tam | itīdamuktvā dūtaṃ taṃ śrṛṇvato'syaiva vismayāt

Translation

“میں چہار رُخی برہما کے سامنے شرمندہ ہو گیا ہوں؛ میں اُس (سورگ) میں کیسے جا سکتا ہوں؟” یہ کہہ کر، جب قاصد سن رہا تھا، بادشاہ حیرت و تفکر میں ٹھہر گیا۔

Word by Word

• चतुर्मुखेन: by the four-faced one (Brahmā)
• चतुर्मुखेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चतुर्मुख (प्रातिपदिक; चतुर् + मुख)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; साधन/करणार्थे (instrumental)

• वैलक्ष्यम्: embarrassment, awkwardness
• वैलक्ष्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैलक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; भाववाचक

• गतः: gone, having gone
• गतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘अस्मि’ सह (periphrastic perfect sense)

• अस्मि: I am
• अस्मि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• कथम्: how?
• कथम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)

• एमि: shall I go / do I go
• एमि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इ (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; सर्वनाम

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• इदम्: this (speech)
• इदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) → उक्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: अव्ययकृदन्त (gerund), क्त्वा-प्रत्यय; पूर्वकालिक क्रिया

• दूतम्: the messenger
• दूतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तम्: that
• तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणरूपेण ‘दूतम्’ प्रति

• शृण्वतः: of (him) who was listening
• शृण्वतः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) → शृण्वत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present participle), षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; पुंलिङ्ग; ‘अस्य’ इत्यस्य विशेषणम्

• अस्य: of him
• अस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• एव: indeed, just
• एव: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• विस्मयात्: from astonishment
• विस्मयात्: Hetu/Apadana (Cause/अपादान)
• Type: Noun
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; हेतौ/कारणे (ablative of cause)

Speaker

Indradyumna (king)

Visual Art Cues

Scene: A king, slightly bowed, speaks to a celestial messenger; his face shows shame and wonder, as if turning away from a radiant path to heaven and inward toward contemplation.

Characters & Entities

• Indradyumna
• Caturmukha (Brahmā)
• Devadūta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Humility and moral conscience restrain the pursuit of status; inner integrity is valued over celestial attainment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a narrative and ethical reflection.