Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 44

Devanagari script

दिनेदिने वर्धमानां तां पश्यन्मुमुदे भृशम् । क्षीरनीरधिवद्रम्यां निशि चांद्रमसीं कलाम्

Transliteration

dinedine vardhamānāṃ tāṃ paśyanmumude bhṛśam | kṣīranīradhivadramyāṃ niśi cāṃdramasīṃ kalām

Translation

اسے دن بہ دن بڑھتا دیکھ کر وہ بہت مسرور ہوتا—گویا رات میں چاند کی روشن کلی کو دیکھ رہا ہو، جو دودھیا پانیوں کی چمکتی لہروں کی طرح دلکش ہے۔

Word by Word

• दिने: in (each) day
• दिने: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• दिने: day by day
• दिने: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्; पुनरुक्ति (day by day)

• वर्धमानाम्: growing
• वर्धमानाम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्धमान (वृध् धातु से शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; सर्वनाम

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: Kriyāviśeṣaṇa (Simultaneous action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; ‘seeing’

• मुमुदे: rejoiced
• मुमुदे: Kriyā (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुद् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• भृशम्: greatly
• भृशम्: Kriyāviśeṣaṇa (Manner/intensity/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: greatly)

• क्षीरनीरधिवत्: like the milky ocean
• क्षीरनीरधिवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Simile marker/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षीर + नीर + धि + वत् (प्रातिपदिक); ‘क्षीरनीरधिवत्’
• Form: अव्ययीभाव-समासः; उपमानार्थ-अव्यय (like the ‘milk-ocean’/milky sea)

• रम्याम्: lovely
• रम्याम्: Karma (Object in comparison/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; विशेषणम्

• निशि: at night
• निशि: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• चन्द्रमसीम्: moonlit/lunar
• चन्द्रमसीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; विशेषणम्

• कलाम्: digit/phase (of the moon)
• कलाम्: Karma (Object of implied comparison/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्

Speaker

Skanda (deduced narrative voice in Kāśīkhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: At night in the hermitage, the sage watches the maiden’s day-by-day growth with joy; the scene is bathed in moonlight, with a luminous ‘moon-digit’ and shimmering milk-white water imagery evoked poetically.

Characters & Entities

• Vedaśiras
• Dhūtāpāpā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Auspicious growth under dharmic care is celebrated; joy arises from nurturing what is sacred and entrusted.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha appears; the verse uses poetic imagery within the Kāśī-khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive, celebratory passage.