Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66

Devanagari script

तस्यां मूर्तौ समावेश्य कैशव्यामथ केशवः । शंभोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः

Transliteration

tasyāṃ mūrtau samāveśya kaiśavyāmatha keśavaḥ | śaṃbhoḥ kārye kṛtamanā aṃśāṃśāṃśena nirgataḥ

Translation

پھر کیشو نے اُس کیشوَی صورت میں داخل ہو کر، شَمبھو کے کام کو پورا کرنے کے ارادے سے، اپنی قدرت کے حصّے کے بھی حصّے کے بھی حصّے کے برابر ظاہر ہو کر باہر نکلا۔

Word by Word

• तस्याम्: in that
• तस्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषण, स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• मूर्तौ: in the form
• मूर्तौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• समावेश्य: having entered, having merged
• समावेश्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-विश् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय)
• Form: कृदन्त—ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष (Gerund) ‘having entered/placed (oneself)’; अव्ययभाव

• कैशव्याम्: in the Kaiśavī (form)
• कैशव्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कैशवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘कैशवी मूर्ति’ इति (a form related to Keśava)

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय (conj./discourse particle)

• केशवः: Keśava (Viṣṇu)
• केशवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शम्भोः: of Śambhu (Śiva)
• शम्भोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शम्भु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• कार्ये: in the task, for the purpose
• कार्ये: Adhikarana (Domain/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• कृतमना: with resolved mind
• कृतमना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—बहुव्रीहि (कृतं मनः यस्य सः = resolved), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणं ‘केशवः’

• अंशांशांशेन: by a fraction of a fraction (a very small part)
• अंशांशांशेन: Karana (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: अंश + अंश + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—पुनरुक्त-तत्पुरुष/अवयव-निर्देश (अंशस्य अंशस्य अंशेन), पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• निर्गतः: emerged, came forth
• निर्गतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्-गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: कृदन्त—PPP (क्त) ‘gone out/emerged’, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि-भावे ‘emerged’

Speaker

Skanda (contextual continuation)

Skanda Dialogue

Listener: Agastya

Visual Art Cues

Scene: Keśava assumes/enters a Kaiśavī form, then emerges as a minute aṃśa to execute Śambhu’s task—depictable as a luminous emanation from a larger Viṣṇu form.

Characters & Entities

• Keśava (Viṣṇu)
• Śambhu (Śiva)
• Kaiśavī mūrti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa highlights concord between Viṣṇu and Śiva: divine manifestations arise to uphold cosmic purpose and sacred order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named directly; the verse advances the narrative explaining a divine act connected to the Kāśī-khaṇḍa context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is theological-narrative, describing Keśava’s emergence in a particular form.