Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः । पुंडरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान्मुदा

Transliteration

dṛśoratithitāṃ nītvā viṣṇurvārāṇasīṃ tataḥ | puṃḍarīkākṣa ityākhyāṃ saphalīkṛtavānmudā

Translation

پھر وشنو نے وارانسی کو اپنی آنکھوں کا مہمان بنا کر (اس کا دیدار کر کے) خوشی سے ‘پُنڈریکاکش’ کے لقب کو سچ مچ بامعنی اور کامل کر دیا۔

Word by Word

• दृशोः: of the two eyes
• दृशोः: Sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: दृश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, द्विवचन; 'of (his) two eyes'

• अतिथिताम्: the state of being a guest
• अतिथिताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अतिथिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भाववाचक

• नीत्वा: having brought
• नीत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √नी (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय — 'having led/brought'

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वाराणसीम्: to Vārāṇasī
• वाराणसीम्: Gati-karma (Goal/गति)
• Type: Noun
• Root: वाराणसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ततः: then/thereafter
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/क्रमवाचक-अव्यय (then/from there)

• पुण्डरीकाक्ष: Lotus-eyed (Viṣṇu)
• पुण्डरीकाक्ष: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुण्डरीकाक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/सम्बोधन-रूप, एकवचन; बहुव्रीहि: पुण्डरीक इव अक्षिणी यस्य (lotus-eyed)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/इत्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• आख्याम्: the name/appellation
• आख्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सफलीकृतवान्: made (it) fruitful/fulfilled
• सफलीकृतवान्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स-फली-कृ (कृदन्त; √कृ धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तवतु-प्रत्ययान्त (परिप्रयोगे भूतार्थ) — 'has made fruitful'

• मुदा: with joy
• मुदा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मुद्/मुदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण/भावे

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vārāṇasī (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu (Puṇḍarīkākṣa) gazes upon Vārāṇasī; the city appears like a radiant guest entering his eyes—lotus motifs, shimmering ghāṭs, and a joyful, fulfilled expression.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Vārāṇasī (Kāśī)
• Puṇḍarīkākṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Darśana (holy seeing) of Kāśī is itself a sanctifying encounter, bringing joy and spiritual fulfillment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vārāṇasī/Kāśī, praised as a sacred vision worthy of reverent beholding.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, Kāśī-darśana—reverently beholding the holy city as a devotional act.