Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 33

Devanagari script

निमेषमात्रं स्थिरचित्तवृत्तयस्तिष्ठंति ये दक्षिणमंडपेत्र मे । अनन्यभावा अपि गाढमानसा न ते पुनर्गर्भदशामुपासते

Transliteration

nimeṣamātraṃ sthiracittavṛttayastiṣṭhaṃti ye dakṣiṇamaṃḍapetra me | ananyabhāvā api gāḍhamānasā na te punargarbhadaśāmupāsate

Translation

جو لوگ اپنے ذہن کی حرکتوں کو ثابت رکھ کر یہاں میرے جنوبی منڈپ میں پل بھر بھی کھڑے رہتے ہیں—یکسو اور گہری نیت والے—وہ پھر کبھی رحمِ مادر کی حالت (پُنرجنم) میں نہیں جاتے۔

Word by Word

• निमेषमात्रम्: for just a moment
• निमेषमात्रम्: Kala-adhikarana (Duration/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन (Acc. sg.); तत्पुरुषः (निमेषस्य मात्रम्)

• स्थिरचित्तवृत्तयः: those with steady-minded dispositions
• स्थिरचित्तवृत्तयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक) + चित्त (प्रातिपदिक) + वृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (वृत्ति); प्रथमा विभक्ति; बहुवचन (Nom. pl.); बहुपद-तत्पुरुषः (स्थिरं चित्तं यस्याः/येषां ताः वृत्तयः)

• तिष्ठन्ति: stand, remain
• तिष्ठन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु)
• Form: लट् (Present); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद (3rd pl. pres.)

• ये: who
• ये: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; बहुवचन (Nom. pl.)

• दक्षिणमण्डपे: in the southern pavilion
• दक्षिणमण्डपे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक) + मण्डप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति; एकवचन (Loc. sg.); कर्मधारयः (दक्षिणः मण्डपः)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb: here)

• मे: my, of me
• मे: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी विभक्ति; एकवचन (Gen./Dat. sg.; context: ‘my’)

• अनन्यभावाः: having exclusive devotion
• अनन्यभावाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनन्य (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; बहुवचन (Nom. pl.); तत्पुरुषः (अनन्यः भावः येषां ते)

• अपि: even
• अपि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (even/also)

• गाढमानसाः: deep-minded, intensely intent
• गाढमानसाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गाढ (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; बहुवचन (Nom. pl.); कर्मधारयः (गाढं मानसं येषां ते)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negative)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; बहुवचन (Nom. pl.)

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-viseshana (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (again)

• गर्भदशाम्: the state of being in the womb
• गर्भदशाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गर्भ (प्रातिपदिक) + दशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन (Acc. sg.); तत्पुरुषः (गर्भस्य दशा)

• उपासते: approach/undergo, resort to
• उपासते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + √आस् (धातु)
• Form: लट् (Present); प्रथमपुरुष; बहुवचन; आत्मनेपद (3rd pl. pres. Ā.)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dakṣiṇa-maṇḍapa (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Acyuta (Viṣṇu)

Visual Art Cues

Scene: A southern-facing pavilion with a devotee standing motionless, eyes half-closed; time is symbolized by a tiny blinking eye motif (nimēṣa). A faint womb/saṃsāra wheel dissolves behind them, indicating cessation of rebirth.

Characters & Entities

• Śiva
• Dakṣiṇa-maṇḍapa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even brief, concentrated presence in Kāśī’s sanctified zone is said to sever the cycle of rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Dakṣiṇa-maṇḍapa (Southern Pavilion) associated with Śiva in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

A meditative prescription: stand/abide with steady mind and single-pointed devotion, even momentarily, in the pavilion.