Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 51

Devanagari script

तदुत्तरे चक्रह्रदो महापुण्यविवर्धनः । स्नात्वा चक्रह्रदे मर्त्यश्चक्रेशं परिपूज्य च

Transliteration

taduttare cakrahrado mahāpuṇyavivardhanaḥ | snātvā cakrahrade martyaścakreśaṃ paripūjya ca

Translation

اس کے شمال میں چکرہرد ہے جو عظیم پُنّیہ کو بڑھاتا ہے۔ فانی انسان چکرہرد میں اشنان کر کے اور چکریش کی باقاعدہ پوجا کر کے (وعدہ کیا ہوا پھل پاتا ہے)۔

Word by Word

• तत्: there
• तत्: Adhikarana (Reference/स्थान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् (adverbial element in तदुत्तरे)

• उत्तरे: to the north/further on
• उत्तरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• चक्रह्रदः: Cakra-lake
• चक्रह्रदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र + ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (चक्रस्य ह्रदः / चक्र-नामकः ह्रदः)

• महापुण्यविवर्धनः: increasing great merit
• महापुण्यविवर्धनः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + पुण्य (प्रातिपदिक) + विवर्धन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय (महापुण्यम्) + तत्पुरुषः (महापुण्यस्य विवर्धनः)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √स्ना (धातु) + त्वा (प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund: 'having bathed')

• चक्रह्रदे: in the Cakra-lake
• चक्रह्रदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चक्रह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुष-समास (चक्र+ह्रद)

• मर्त्यः: a mortal/person
• मर्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• चक्रेशम्: Cakreśa
• चक्रेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्रेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चक्रस्य ईशः)

• परिपूज्य: having worshipped
• परिपूज्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: परि√पूज् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय)
• Form: ल्यबन्त-अव्यय (gerund: 'having worshipped')

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-hrada

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Muni (implied)

Visual Art Cues

Scene: A clear sacred lake with steps; pilgrims descend for ritual bathing. Nearby stands Cakreśa’s shrine. After snāna, the devotee, wet hair tied back, offers bilva leaves and a small lamp, while the lake glints like a wheel (cakra) under sunlight.

Characters & Entities

• Cakra-hrada
• Cakreśa
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Merit is amplified through tīrtha-snān and Śiva-pūjā performed in the ordained sacred geography of Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-hrada (the sacred pond) together with the nearby deity Cakreśa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing) in Cakra-hrada and paripūjā (full worship) of Cakreśa.