Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 8

Devanagari script

न्यस्तमस्तकपांसुश्च संध्यामाध्यात्मिकीं स्मरन् । जपन्पंचाक्षरीं विद्यां ध्यायन्देवं कपर्दिनम्

Transliteration

nyastamastakapāṃsuśca saṃdhyāmādhyātmikīṃ smaran | japanpaṃcākṣarīṃ vidyāṃ dhyāyandevaṃ kapardinam

Translation

سر جھکائے، باطنی (روحانی) سندھیا کو یاد کرتے ہوئے، وہ پنچاکشری ودیا کا جپ کرتا رہا اور دیو کپرڈن (شیو) کا دھیان کرتا رہا۔

Word by Word

• न्यस्तमस्तकपांसुः: with head bowed (lit. with dust laid on the head)
• न्यस्तमस्तकपांसुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: न्यस्त + मस्तक-पांसु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (न्यस्तः मस्तकपांसुः यस्य सः = whose head-dust is laid down/settled; i.e., head bowed)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• संध्याम्: the twilight rite (sandhyā)
• संध्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आध्यात्मिकीम्: spiritual; inward
• आध्यात्मिकीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आध्यात्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying संध्याम्)

• स्मरन्: remembering
• स्मरन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मरत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (remembering)

• जपन्: chanting
• जपन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: जप् (धातु) → जपत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (chanting)

• पञ्चाक्षरीम्: five-syllabled
• पञ्चाक्षरीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च-अक्षरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (पञ्च अक्षराणि यस्याः सा)

• विद्याम्: mantra; sacred formula
• विद्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ध्यायन्: meditating on
• ध्यायन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) → ध्यायत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (meditating)

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कपर्दिनम्: Kapardin (Śiva)
• कपर्दिनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपर्दिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; देवम् इति विशेष्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa context: Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kapardīśa-liṅga (contextual)

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (Kumbhayoni)

Visual Art Cues

Scene: Vālmīki with head bowed, dust at the crown from prostration, seated in meditation near the liṅga; he silently performs inner sandhyā, counting a mālā while the mantra ‘namaḥ śivāya’ is implied; Śiva as Kapardin is envisioned with jaṭā, crescent moon, and serene gaze.

Characters & Entities

• Kapardin (Śiva)
• Pañcākṣarī mantra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion becomes complete when outer reverence (bowing) is joined with inner sandhyā, mantra-japa, and dhyāna on Śiva.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The practice is described within the Kāśī-khaṇḍa milieu; the focus here is on worship at/near a Śiva-liṅga rather than naming a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Sandhyā remembrance (inward form), Pañcākṣarī-japa, and meditation on Śiva (Kapardin).